SERIA AMERYKAŃSKA

Legs McNeil Gillian McCain Please kill me. Punkowa historia punka (wyd. 2)

Magdalena Rittenhouse Nowy Jork. Od Mannahatty do Ground Zero (wyd. 2 zmienione)

Rachel Louise Snyder Śladów pobicia brak. W pułapce przemocy domowej

Jon Krakauer Wszystko za życie

Ewa Winnicka Greenpoint. Kroniki Małej Polski

Paul Theroux Głębokie Południe. Cztery pory roku na głuchej prowincji (wyd. 2)

Lawrence Wright Szatan w naszym domu. Kulisy śledztwa w sprawie przemocy rytualnej

Geert Mak Śladami Steinbecka. W poszukiwaniu Ameryki (wyd. 2)

Timothy Egan Brudne lata trzydzieste. Opowieść o wielkich burzach pyłowych

Charlie LeDuff Shitshow! Ameryka się sypie, a oglądalność szybuje (wyd. 2)

Alex Kotlowitz Amerykańskie lato. Depesze z ulic Chicago (wyd. 2)

Piotr Jagielski Święta tradycja, własny głos. Opowieści o amerykańskim jazzie

Jan Błaszczak The Dom. Nowojorska bohema na polskim Lower East Side (wyd. 2)

Woody Guthrie To jest wasz kraj, to jest mój kraj

Lawrence Wright Wyniosłe wieże. Al-Kaida i atak na Amerykę (wyd. 2 zmienione)

Sara Marcus Do przodu, dziewczyny! Prawdziwa historia rewolucji Riot Grrrl

Nick Bilton Król darknetu. Polowanie na genialnego cyberprzestępcę (wyd. 2)

Nicholas Griffin Miami 1980. Rok niebezpiecznych dni

Nicholas D. Kristof Sheryl WuDunn Biedni w bogatym kraju. Przebudzenie z amerykańskiego snu

Richard Grant Najgłębsze Południe. Opowieści z Natchez, Missisipi

Lawrence Wright Droga do wyzwolenia. Scjentologia, Hollywood i pułapki wiary (wyd. 2)

Sam Quinones Dreamland. Opiatowa epidemia w USA (wyd. 3)

Rosecrans Baldwin Los Angeles. Miasto-państwo w siedmiu lekcjach

Alex Marzano-Lesnevich Pamięć ciała. Przemoc seksualna, morderstwo i kara

William S. Burroughs Jack Kerouac A hipopotamy żywcem się ugotowały (wyd. 2)

Robert Kolker W ciemnej dolinie. Rodzinna tragedia i tajemnica schizofrenii (wyd. 2)

Bob Drury Tom Calvin Serce wszystkiego, co istnieje. Nieznana historia Czerwonej Chmury, wodza Siuksów (wyd. 3)

Jon Krakauer Pod sztandarem nieba. Wiara, która zabija (wyd. 2)

Olivia Laing Miasto zwane samotnością. O Nowym Jorku i artystach osobnych

Jenn Shapland Moja autobiografia Carson McCullers

Charlie LeDuff Praca i inne grzechy. Prawdziwe życie nowojorczyków (wyd. 2)

Patti Smith Pociąg linii M (wyd. 2)

Harry Crews O mułach i ludziach. Dzieciństwo w Georgii

Patti Smith Poniedziałkowe dzieci (wyd. 3)

John Bloom Jim Atkinson Bardzo spokojna okolica. Zbrodnia w Teksasie

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Tytuł oryginału angielskiego Empire of Pain. The Secret History of the Sackler Dynasty

Projekt okładki Agnieszka Pasierska

Projekt typograficzny i redakcja techniczna Robert Oleś

Fotografia na okładce © Erik McGregor / LightRocket / Getty Images

Copyright © 2021 by Patrick Radden Keefe

All rights reserved

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarne, 2023

Copyright © for the Polish translation by Jan Dzierzgowski, 2023

Opieka redakcyjna Jakub Bożek

Konsultacja merytoryczna dr hab. Ewa Gmurzyńska

Redakcja Krystyna Podhajska

Korekta Anna Bogacz / d2d.pl, Anna Zygmanowska / d2d.pl

Skład Robert Oleś

Konwersja i produkcja e-booka: d2d.pl

ISBN 978-83-8191-743-8

WYDAWNICTWO CZARNE sp. z o.o.

czarne.com.pl

Wydawnictwo Czarne

@wydawnictwoczarne

Wołowiec 2023

Wydanie I

Spis treści

Seria

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Dedykacja

Motto

Prolog. Pierwotna przyczyna

Część I Patriarcha

1. Dobre nazwisko

2. Szpital psychiatryczny

3. Med Men

4. Penicylina na chandrę

5. Chińska gorączka

6. Ośmiornica

7. Derby Dendur

8. Rozstanie

9. Ślady duchów

10. Powstrzymać nieuchronność śmierci

Część II Dynastia

11. Apollo

12. Namaszczony następca

13. Sprawa Sacklerów

14. Tykanie zegara

15. Bóg snów

16. Bomba wodorowa

17. Sprzedawać, sprzedawać, sprzedawać

18. Ann Hedonia

19. Pablo Escobar nowego tysiąclecia

20. Macie się podłożyć

Część III Dziedzictwo

21. Młodsze pokolenie

22. Nierozkruszalna tabletka

23. Ambasadorowie

24. Nieprzyjemna prawda, co nie?

25. Świątynia chciwości

26. Na wojennej ścieżce

27. Oskarżeni

28. Feniks

29. Usuwane nazwisko

Posłowie

Podziękowania

Uwagi na temat źródeł

Przypisy końcowe

Przypisy

Beatrice i Tristramowi,

a także wszystkim, którzy stracili kogoś z powodu kryzysu opioidowego

Chętnie kpimy z zabobonności i tchórzostwa średniowiecznych baronów, którzy sądzili, że jeśli przekażą trochę ziemi Kościołowi, wszystkie ich rabunki i gwałty pójdą w zapomnienie; współcześni kapitaliści stosują podobne środki, z tą wszakże różnicą, że pamięć o rozbojach, których się dopuszczają, naprawdę ulega wymazywaniu.

Gilbert K. Chesterton, 1909

Doctor, please, some more of these.

The Rolling Stones, 1966

Prolog

Pierwotna przyczyna

Nowojorska siedziba główna międzynarodowej kancelarii prawniczej Debevoise & Plimpton zajmuje dziesięć pięter eleganckiego czarnego biurowca rosnącego w gaju drapaczy chmur pośrodku Manhattanu. Kancelaria została założona w 1931 roku przez dwóch przedstawicieli prawniczej elity, uciekinierów z pewnej szacownej firmy z Wall Street. Wkrótce Debevoise również zyskała poważanie, rozrastała się przez dziesięciolecia, przeistoczyła w globalnego kolosa zatrudniającego ośmiuset prawników, mogącego się pochwalić miliardem dolarów rocznego przychodu[1] oraz tym, że z jego usług korzystają najbogatsi, topowi klienci. Dawno temu w siedzibie firmy dominowały zapewne wytworne dąb i skóra, ale dziś próżno ich szukać. Wnętrza urządzono w banalnych kolorach typowych dla współczesnych korpo: mamy tu szorstką wykładzinę w korytarzach, sale konferencyjne przypominające wielkie akwaria oraz biurka, przy których pracuje się na stojąco. W XX wieku władza była ostentacyjna; w wieku XXI prawdziwą władzę najłatwiej rozpoznać po tym, że próbuje nie rzucać się w oczy.

Chmury przesuwające się po niebie odbijały się w czarnym szkle wieżowca, wiosenny ranek 2019 roku był chłodny i pogodny. Mary Jo White weszła do budynku, wsiadła do windy i wybrała jedno z pięter zajmowanych przez Debevoise[2]. Odnalazła właściwą salę konferencyjną, usiadła i przez chwilę chłonęła panującą tu atmosferę cichego napięcia. Miała siedemdziesiąt jeden lat i niewiele ponad metr pięćdziesiąt wzrostu, bardzo krótkie brązowe włosy i małe oczy przesłonięte ciężkimi powiekami. Jej wygląd znakomicie obrazował zasadę, że władza powinna być dyskretna. Z reguły wypowiadała się w sposób brutalnie szczery i bezpretensjonalny. Jako adwokatka specjalizująca się w zwalczaniu pozwów budziła prawdziwy postrach: czasami żartowała, że jest ekspertką od wielkich firm, które narobiły „wielkiego bałaganu”[3]. Jej usługi sporo kosztowały, ale jeśli miało się dużo pieniędzy i zarazem duże kłopoty, warto było zapłacić.

Dawniej przez niemal dziesięć lat pracowała jako prokurator federalna w okręgu Nowy Jork Południe. To ona postawiła przed sądem sprawców zorganizowanego w 1993 roku zamachu bombowego na World Trade Center. Barack Obama powierzył jej kierowanie Komisją Papierów Wartościowych i Giełd. Ilekroć odchodziła z sektora publicznego, zawsze wracała do Debevoise. Dołączyła do firmy jako młoda adwokatka, została drugą w historii kobietą, którą włączono do grona wspólników. Reprezentowała potężnych graczy: z jej usług korzystały Verizon, JP Morgan, General Electric, NFL[4].

W sali konferencyjnej roiło się od prawników nie tylko z Debevoise, ale też z przeszło dwudziestu innych kancelarii. Przynieśli ze sobą notatniki, laptopy i gigantyczne trójramienne segregatory najeżone karteczkami samoprzylepnymi. Na stole stał telefon z zestawem głośnomówiącym, dzięki któremu w spotkaniu mogło uczestniczyć kolejnych dwudziestu prawników z całego kraju. Cała ta armia zebrała się, by wysłuchać składanych pod przysięgą zeznań miliarderki unikającej zazwyczaj rozgłosu i wystąpień publicznych, która teraz musiała stawić czoła kanonadzie pozwów. Skarżący twierdzili, że zdobywając swoją fortunę, doprowadziła do śmierci setek tysięcy ludzi.

White, wieloletnia adwokatka miliarderki, mawiała, że praca prokuratora jest prosta. „Postępujesz słusznie, bo ścigasz złych gości. Każdego dnia robisz coś dobrego dla społeczeństwa”[5]. Natomiast w sektorze prywatnym wszystko jest nieco bardziej skomplikowane. Topowi prawnicy – tacy jak White – to wysoko wykwalifikowani profesjonaliści, którzy cieszą się prestiżem społecznym, ale w ostatecznym rozrachunku liczy się dla nich wyłącznie dobro klienta. Inne wartości nie mają najmniejszego znaczenia. Typowa ścieżka kariery prokuratora wygląda następująco: ciężko pracujesz, żeby dopaść przestępców, ale coraz częściej myślisz o kredycie na dom i o tym, skąd weźmiesz pieniądze, żeby posłać dzieci na uczelnię, więc ostatecznie przechodzisz na drugą stronę, zatrudniasz się w kancelarii adwokackiej i odtąd reprezentujesz tych, których wcześniej ścigałeś.

Tamtego ranka pytania zadawał Paul Hanly, specjalista w zakresie pozwów zbiorowych. Nie wyglądał jak typowy prawnik. Dobiegał siedemdziesiątki, ubierał się w krzykliwe garnitury szyte na miarę i koszule ze sztywnym kołnierzykiem, których kolor kontrastował z resztą stroju. Stalowosiwe włosy zaczesał do tyłu, okulary w rogowych oprawkach znakomicie podkreślały jego przenikliwe spojrzenie. O ile White do perfekcji opanowała styl dyskretnie maskowanej władzy, o tyle Hanly stawiał na zupełnie odwrotny wizerunek i wyglądał jak postać ze starych komiksów o Dicku Tracym. Był jednak godnym przeciwnikiem White, ponadto otwarcie i szczerze gardził ludźmi jej pokroju, próbującym nadawać pozory przyzwoitości przesłuchaniom takim jak dzisiejsze. Przestańmy czarować, mówił sobie Hanly. Klientów White uważał za „aroganckich dupków”[6].

Miliarderka wezwana do składania zeznań była po siedemdziesiątce, ukończyła studia medyczne, ale nigdy nie pracowała w zawodzie. Miała jasne włosy, szeroką twarz, wysokie czoło i szeroko osadzone oczy. Wypowiadała się dość oschle. Ewidentnie nie chciała tu być; jej prawnicy stoczyli zaciekłą walkę, żeby nie musiała składać zeznań. Sprawiała wrażenie zniecierpliwionej. Jeden z obecnych pomyślał: oto ktoś, kto nigdy nie musiał czekać w kolejce, żeby wejść na pokład samolotu.

„Nazywa się pani Kathe Sackler?”, spytał Hanly.

„Tak”, odpowiedziała.

Kathe należała do rodziny Sacklerów, wpływowej dynastii nowojorskich filantropów. Kilka lat wcześniej „Forbes” zaliczył ich do grona dwudziestu najbogatszych rodów w Stanach Zjednoczonych, ich fortunę szacowano na czternaście miliardów dolarów, co oznaczało, że „wyprzedzali Buschów, Mellonów i Rockefellerów”[7]. Tabliczki z nazwiskiem „Sackler” prezentowały się dumnie w muzeach, szpitalach i na uniwersytetach na całym świecie. Zaledwie dwadzieścia przecznic od sali konferencyjnej, w której musiała się stawić Kathe, znajdował się Instytut Nauk Biomedycznych im. Sacklerów stanowiący część Szkoły Medycznej Uniwersytetu Nowojorskiego. Gdyby Kathe przeszła dziesięć przecznic w drugą stronę, dotarłaby do Centrum Biomedycyny i Badań nad Odżywianiem im. Sacklerów na Uniwersytecie Rockefellera i do położonego nieco dalej Centrum Edukacji Artystycznej im. Sacklerów w Muzeum Guggenheima lub do Skrzydła Sacklerów w Metropolitan Museum of Art przy Piątej Alei.

Przez ostatnie sześć dekad rodzina Kathe odgrywała w Nowym Jorku tę samą rolę, którą dawniej brali na siebie Vanderbiltowie oraz Andrew Carnegie i jego spadkobiercy. Sacklerowie byli przy tym bogatsi od poprzedników, a ich szczodrość nie sprowadzała się do finansowania instytucji w tym jednym mieście: wystarczy wspomnieć Muzeum Harwardzkie im. Arthura M. Sacklera, Podyplomową Szkołę Nauk Biomedycznych im. Sacklerów na Uniwersytecie Tuftsa, Bibliotekę Sacklerów w Oksfordzie, Skrzydło Sacklerów w Luwrze, Szkołę Medyczną im. Sacklerów na Uniwersytecie Telawiwskim, Muzeum Sztuki i Archeologii im. Arthura M. Sacklera w Pekinie. „Moi rodzice prowadzili fundacje”, wyjaśniła Kathe Hanly’emu. Dodała też, że „łożyli na cele społeczne”.

Przeznaczyli setki milionów dolarów na filantropię i przez wiele dekad kojarzono ich wyłącznie z tego rodzaju działalnością. Dyrektor pewnego muzeum porównał ich do Medyceuszy, arystokratycznego rodu z piętnastowiecznej Florencji, który obejmował mecenatem najróżniejszych artystów i przyczynił się do nastania renesansu[8]. Medyceusze zgromadzili fortunę jako kupcy i bankierzy, mało kto natomiast wiedział, skąd właściwie wziął się majątek Sacklerów. Hojność, z jaką finansowali różne instytucje kulturalne i edukacyjne, wydawała się niemal obsesją. Ich nazwisko wykuwano w marmurach, grawerowano na miedzianych tabliczkach, znalazło się nawet na witrażu w opactwie westminsterskim. Istniały katedry uniwersyteckie imienia Sacklerów, stypendia imienia Sacklerów, cykle wykładów imienia Sacklerów, nagrody imienia Sacklerów – mimo to osobie postronnej trudno byłoby skojarzyć ich z jakąkolwiek firmą czy choćby branżą[9]. Znajomi z socjety spotykali członków rodziny na uroczystych kolacjach, na przyjęciach charytatywnych w Hamptons, na jachtach żeglujących po Karaibach lub w szwajcarskich kurortach narciarskich i szeptem próbowali dociekać, skąd Sacklerowie wzięli pieniądze. Było to o tyle dziwne, że większość rodowej fortuny została zgromadzona w ostatnich dekadach, a nie w odległej epoce wielkich pionierów przemysłu.

„Ukończyła pani Uniwersytet Nowojorski w 1980 roku, zgadza się?”, zapytał Hanly.

„Owszem”, odparła Kathe Sackler.

„A następnie, w 1984 roku, Szkołę Medyczną Uniwersytetu Nowojorskiego?”

„Tak”.

„Czy to prawda – zapytał Hanly – że po dwóch latach rezydentury na chirurgii poszła pani pracować w Purdue Frederick Company?”

Purdue Frederick Company była firmą z branży farmaceutycznej, poprzedniczką Purdue Pharma, stanowiącą główne źródło rodzinnej fortuny. O ile Sacklerowie domagali się, aby wspierane przez nich galerie i ośrodki badawcze wyraźnie deklarowały, komu zawdzięczają możliwość działania – obdarowywani musieli się do tego zobowiązywać w specjalnych pisemnych kontraktach – o tyle rodzinna firma nie nosiła nazwiska Sacklerów. Co więcej, nie pojawiało się ono na stronie internetowej Purdue Pharma – a przecież było to przedsiębiorstwo nienotowane na giełdzie, należące tylko i wyłącznie do Kathe Sackler i jej krewnych. W 1996 roku Purdue wypuściło na rynek nowy, zupełnie przełomowy lek, silny opioidowy środek przeciwbólowy o nazwie OxyContin, który jak obwieszczano, zrewolucjonizuje leczenie przewlekłego bólu. Wkrótce stał się on jednym z największych hitów w dziejach branży farmaceutycznej, przyniósł producentowi około trzydzieści pięć miliardów dolarów przychodu[10]. Zarazem często bywał nadużywany i powodował uzależnienia. W Stanach Zjednoczonych rozszalała się wkrótce epidemia opioidowa. Amerykanie z najróżniejszych zakątków kraju wpadali w uzależnienie od silnych leków przeciwbólowych. Wielu z tych, którzy zaczęli nadużywać OxyContinu, przerzuciło się ostatecznie na uliczne narkotyki w rodzaju heroiny czy fentanylu. Liczby przyprawiały o zawrót głowy[11]. Według Centrów Kontroli i Prewencji Chorób w ciągu ćwierćwiecza, odkąd OxyContin trafił na rynek, około czterystu pięćdziesięciu tysięcy Amerykanów zmarło z powodu przedawkowania opioidów. Stało się to główną zewnętrzną przyczyną zgonów w Stanach Zjednoczonych: śmierć w wypadku samochodowym czy śmierć od ran postrzałowych, stanowiąca, zdawałoby się, amerykańską specjalność, musiały się zadowolić dalszymi pozycjami na liście. Ba, więcej Amerykanów straciło życie wskutek przedawkowania opioidów, niż zginęło łącznie podczas wszystkich wojen z udziałem Stanów Zjednoczonych, począwszy od drugiej wojny światowej.

Mary Jo White mawiała czasem, że w byciu prawniczką najbardziej kocha „konieczność docierania do sedna każdego podejmowanego problemu”[12]. Paul Hanly również zdawał się hołdować tej zasadzie. Przesłuchując Kathe Sackler, próbował ustalić praprzyczyny przeogromnej, nieprawdopodobnie skomplikowanej tragedii, jaką był kryzys w zakresie zdrowia publicznego spowodowany przez epidemię opioidową. Przed wprowadzeniem na rynek OxyContinu w Stanach Zjednoczonych nie było epidemii opioidowej. Po wprowadzeniu OxyContinu ludzie zaczęli masowo uzależniać się od leków przeciwbólowych. Przeciwko Sacklerom oraz ich firmie skierowano ponad dwa tysiące pięćset powództw: wnosiły je władze miast, stanów i hrabstw, plemiona rdzennych Amerykanów, szpitale, okręgi szkolne i najrozmaitsze inne instytucje. Wszystko to stanowiło element szeroko zakrojonej kampanii, w ramach której prawnicy reprezentujący podmioty zarówno prywatne, jak i publiczne próbowali pociągnąć do odpowiedzialności firmy farmaceutyczne prowadzące sprzedaż nowych, silnych leków i upowszechniające nieprawdziwe informacje na temat bezpieczeństwa ich stosowania. Podobna rzecz zdarzyła się wcześniej tylko raz, gdy koncerny tytoniowe ukarano za to, że celowo zbagatelizowały ryzyko towarzyszące paleniu papierosów. Kierownicy koncernów zostali wówczas przeczołgani przez jedną z komisji Kongresu[13], w 1998 roku cała branża musiała przystać na epokową ugodę o wartości dwustu sześciu miliardów dolarów.

Rolą White było niedopuszczenie, aby podobny scenariusz powtórzył się w przypadku Sacklerów i firmy Purdue. Musiała się zmierzyć z potężnymi rywalkami. Letitia James, prokurator generalna stanu Nowy Jork, wniosła akt oskarżenia przeciwko Kathe Sackler i siedmiu innym członkom rodziny, w którym podkreśliła, że OxyContin to „pierwotna przyczyna epidemii opioidowej”[14], zmienił on bowiem podejście amerykańskich lekarzy do przepisywania pacjentom środków przeciwbólowych. Z kolei prokurator generalna stanu Massachusetts, który również wystąpił przeciwko Sacklerom, oznajmiła: „Za epidemię opioidową w ogromnym stopniu odpowiadają decyzje tej konkretnej rodziny”[15].

White się z nimi nie zgadzała[16]. Ludzie oskarżający Sacklerów naginają fakty, próbują zrobić z jej klientów kozłów ofiarnych, twierdziła. Jakie niby przestępstwo popełnili Sacklerowie? Sprzedawali jak najbardziej legalny farmaceutyk, produkt dopuszczony przez Agencję Żywności i Leków, teraz zaś padli ofiarą „kampanii pozwów mającej na celu zrzucenie na kogoś winy” za epidemię opioidową. Kryzys ten, podkreślała stanowczo White „nie został wywołany ani przez moich klientów, ani przez Purdue”.

Mimo to podczas składania zeznań przez Kathe prawie w ogóle się nie odzywała. Na początku się przedstawiła („Mary Jo White, kancelaria Debevoise & Plimpton, reprezentuję doktor Sackler”), potem tylko słuchała. Przerywanie Hanly’emu i sprzeciwianie się pytaniom, które zadawał, zostawiła swoim podwładnym. Nie zamierzała sama robić hałasu, aczkolwiek przez cały czas siedziała u boku klientki, chciała być na widoku, jak broń w kaburze. Wcześniej wraz ze swoim zespołem starannie przygotowała Kathe do udziału w przesłuchaniu. Owszem, White lubiła mówić, że prawo pozwala wydestylować „esencję” danego zagadnienia, ale przecież kiedy wasz klient jest maglowany przez prawników drugiej strony, musicie im to uniemożliwić.

„Pani doktor, czy Purdue ponosi jakąkolwiek odpowiedzialność za kryzys opioidowy?”, zapytał Hanly.

„Sprzeciw!”, zawołał zaraz jeden z adwokatów Kathe. „Sprzeciw!”, zawtórował mu drugi.

„Moim zdaniem Purdue nie ponosi odpowiedzialności prawnej”, powiedziała Kathe.

Hanly odparł, że nie tego dotyczyło pytanie. Chciał się dowiedzieć, czy „postępowanie firmy Purdue spowodowało epidemię opioidową”.

„Sprzeciw!”

„Myślę, że jest ona wynikiem skomplikowanego splotu czynników, różnych okoliczności, problemów społecznych i medycznych oraz niedoskonałych regulacji w niektórych stanach – oznajmiła Kathe. – To naprawdę bardzo, bardzo, bardzo złożone zagadnienie”.

Można by się spodziewać, że ze względu na straszliwą spuściznę OxyContinu Kathe będzie próbowała dystansować się od leku. Zamiast tego podkreślała, że nie zgadza się z założeniami Hanly’ego. Sacklerowie nie mają się czego wstydzić, nie mają za co przepraszać, powtarzała, ponieważ OxyContin to znakomity farmaceutyk. „Mówimy o bardzo dobrym lekarstwie, bezpiecznym, mającym wysoką skuteczność”, oznajmiła. Osoby pozywane o miliardy dolarów często uciekają się do wymówek i wykrętów, ale nie Kathe. Kathe była z siebie zadowolona. Oznajmiła, że w istocie należy jej się uznanie, bo to ona „wymyśliła OxyContin”. Zdaniem skarżących lek ten dał początek jednemu z najtragiczniejszych kryzysów w dziedzinie zdrowia publicznego w ostatnim stuleciu. Tymczasem Kathe Sackler z dumą ujawniła, że to ona dała początek OxyContinowi.

„Czy przyznaje pani, że setki tysięcy Amerykanów uzależniło się od OxyContinu?”, zapytał Hanly.

„Sprzeciw!”, wykrzyknęła unisono para prawników. Kathe przez chwilę się zawahała.

„To proste pytanie – powiedział Hanly. – Tak czy nie?”

„Nie wiem, jak na to odpowiedzieć”, stwierdziła.

W pewnym momencie Hanly zapytał o budynek przy Wschodniej Sześćdziesiątej Drugiej Ulicy, zaledwie kilka przecznic od biurowca, w którym odbywało się przesłuchanie. „Mówiąc ściślej, to dwa budynki”, poprawiła go Kathe. Z zewnątrz wydają się osobne, ale „zostały połączone” i „z funkcjonalnego punktu widzenia stanowią całość”, wyjaśniła. Chodziło o dwie atrakcyjne, ponadczasowe kamienice obłożone wapieniem, znajdujące się w wytwornej okolicy przy Central Parku, budynki z gatunku tych, które budzą zazdrość i skłaniają do snucia nostalgicznych fantazji o dawnych czasach. „Mowa o biurze, które jest… – zaraz się poprawiła. – Które pierwotnie zajmowali mój ojciec i mój stryj”.

Było kiedyś trzech braci Sacklerów, Arthur, Mortimer i Raymond. Mortimer był ojcem Kathe. Saga o życiu każdego z nich i o dynastii, którą założyli, to zarazem opowieść o ostatnim stuleciu amerykańskiego kapitalizmu. Wszyscy zostali lekarzami, mieli jednak „żyłkę przedsiębiorczości”, toteż nie poprzestali na praktykowaniu medycyny. W latach pięćdziesiątych XX wieku kupili firmę Purdue Frederick. „Była wówczas znacznie mniejsza niż obecnie – opowiadała Kathe. – Właściwie była to niewielka firma rodzinna”.

CZĘŚĆ PIERWSZA

Patriarcha

1

Dobre nazwisko

Arthur Sackler urodził się na Brooklynie latem 1913 roku[1], w epoce, gdy Brooklyn zalewały kolejne fale imigrantów ze Starego Świata. Każdego dnia widziało się nowe twarze, na ulicach rozbrzmiewała nieznana muzyka nowo przybyłych języków, gdziekolwiek spojrzeć, rosły domy mające pomieścić przybyszów. Panowała podniecająca, więziotwórcza atmosfera, jaka zazwyczaj towarzyszy rodzeniu się czegoś nowego. Arthur, pierworodny syn pary imigrantów, przesiąknął z czasem marzeniami i ambicjami tamtej generacji nowych Amerykanów, rozumiał ich głód i energię, którą sam tryskał niemal od kołyski. Rodzice nadali mu imię Abraham, z czasem jednak pozbył się go, za bardzo bowiem kojarzyło się ze Starym Światem – wybrał nowe, proste, amerykańsko brzmiące imię Arthur[2]. Zachowała się fotografia, zrobiona w 1915 albo 1916 roku, przedstawiająca Arthura jako niemowlaka siedzącego na trawie. Jego matka, Sophie, leży na drugim planie, wyciągnięta jak lwica. Ma ciemne włosy i ciemne oczy, od razu widać, że to imponująca kobieta. Arthur patrzy prosto w obiektyw, jest słodkim cherubinkiem w krótkich spodenkach, ma odstające uszy i spokojne, wręcz nadnaturalnie spokojne spojrzenie, jak gdyby już rozgryzł zasady gry[3].

Sophie Greenberg wyemigrowała z Polski zaledwie kilka lat wcześniej[4]. Kiedy w 1906 roku znalazła się na Brooklynie, była nastolatką. Wkrótce poznała tam uprzejmego, starszego od niej niemal o dwie dekady Isaaca Sacklera[5]. Pochodził z Galicji, stanowiącej wówczas część Austro-Węgier, do Nowego Jorku przypłynął z rodzicami i rodzeństwem w 1904 roku. Był człowiekiem dumnym[6], chętnie opowiadał o swoich przodkach, rabinach, którzy w epoce inkwizycji uciekli z Hiszpanii do Europy Środkowej[7]. Teraz zamierzał zbudować sobie przyczółek w Nowym Jorku. Wraz z bratem założył niewielki sklep spożywczy przy Montrose Avenue 83 w Williamsburgu. Nazwali go Sackler Bros[8]. Rodzina przeniosła się do mieszkania w tym samym budynku. Trzy lata po narodzinach Arthura Isaac i Sophie powitali na świecie drugiego syna, Mortimera. Cztery lata później urodził się Raymond. Arthur był niezwykle oddany swoim młodszym braciom, dzielnie bronił ich przed wszelkimi niebezpieczeństwami. W dzieciństwie przez pewien czas wszyscy trzej sypiali w jednym łóżku[9].

Interes Isaaca szedł nieźle, więc rodzina wkrótce przeprowadziła się do tętniącego życiem Flatbush, które zdawało się sercem Brooklynu[10]. W porównaniu z Brownsville czy Canarsie uchodziło wówczas za okolicę zamieszkiwaną przez wyższą klasę średnią[11]. Już wtedy miejsce zamieszkania było w Nowym Jorku ważnym symbolem statusu; nowy adres mówił wszem wobec, że Isaac Sackler odniósł sukces i zdołał zapewnić swojej rodzinie nieco stabilniejsze życie. Na przeprowadzkę do Flatbush trzeba było sobie zasłużyć. Nagrodę stanowiły zieleń ulicznych drzew oraz przyzwoite, przestronne mieszkania. Jeden ze współczesnych Arthura posunął się nawet do stwierdzenia, że z perspektywy brooklyńskich Żydów tamtej epoki Żydzi, którzy mieszkali we Flatbush, byli „w zasadzie gojami”[12]. Pieniądze zarobione dzięki sklepowi spożywczemu Isaac inwestował w nieruchomości: kupował kamienice, wynajmował mieszkania[13]. Zarówno on, jak i Sophie snuli śmiałe marzenia na temat przyszłości synów, marzenia wykraczające poza Flatbush, a nawet poza Brooklyn. Czuli, że opatrzność im sprzyja, i chcieli, by kolejne pokolenie Sacklerów odcisnęło swoje piętno na nowym kraju.

Z perspektywy czasu trudno uwierzyć, jak wiele żywotów wiódł Arthur. Na pewno sprzyjał mu fakt, że bardzo wcześnie zaczął pracować: już jako mały chłopiec asystował ojcu w sklepie spożywczym[14]. Od pierwszych lat przejawiał niespotykany wigor, wszechstronną inteligencję i nienasyconą ambicję, słowem cechy, które zaważyły na całym jego życiu. Sophie była mądra, chociaż nie miała wykształcenia; w wieku siedemnastu lat poszła do pracy w fabryce ubrań, nigdy nie zdołała w pełni opanować angielskiego[15]. W domu rozmawiała z mężem w jidysz[16], lecz oboje oczekiwali od synów, że ci będą się asymilować. Przestrzegali reguł koszerności[17], ale rzadko kiedy chadzali do synagogi. Dzielili mieszkanie z rodzicami Sophie[18]. Jak to często bywa w imigranckich enklawach, czuło się, że nagromadzone nadzieje i aspiracje starszego pokolenia zostaną teraz zainwestowane w dzieci urodzone po przeprowadzce do Ameryki. Arthur czuł na sobie szczególny ciężar oczekiwań. Był przecież pionierem, pierworodnym amerykańskim synem, tym, który ma spełnić marzenia rodziny[19].

Aby to osiągnąć, musiał zdobyć wykształcenie. Jesienią 1925 roku Artie (takim zdrobnieniem się posługiwał) podjął naukę w szkole średniej Erasmus Hall przy Flatbush Avenue. Dopiero co skończył dwanaście lat i był młodszy od innych uczniów w klasie, ale dobrze poradził sobie na egzaminie, więc postanowiono przyjąć go do specjalnego programu dla szczególnie uzdolnionej młodzieży. Choć Artie’ego mało co potrafiło speszyć, liceum Erasmus Hall mogło budzić onieśmielenie[20]. Założyli je Holendrzy w XVIII wieku, pierwotnie mieściło się w dwukondygnacyjnym drewnianym budynku. Na początku XX stulecia szkołę rozbudowano, powstały wówczas czworokątny dziedziniec przywodzący na myśl kampus uniwersytetu w Oksfordzie, a także zamkopodobne neogotyckie gmachy obrośnięte bluszczem i dekorowane maszkaronami. Wszystko po to, by zrobić miejsce dla ogromnej fali imigranckich dzieci z Brooklynu. Kadra i uczniowie uważali się za awangardę nowego amerykańskiego eksperymentu – mobilność społeczną i asymilację, osiągane za pomocą pierwszorzędnej publicznej edukacji, traktowano tu niezwykle poważnie. Szkoła mogła się pochwalić pracowniami przyrodniczymi i chemicznymi[21], uczyła łaciny i greki. Niektórzy nauczyciele mieli nawet doktoraty[22].

Liceum było ogromne, zaliczało się do grona największych szkół średnich w kraju. Uczęszczało tam osiem tysięcy uczniów[23], w większości takich jak Arthur Sackler: na korytarzach i w salach lekcyjnych spotykali się ambitni potomkowie imigranckich rodzin, dzieci szalonych lat dwudziestych, młodzież o bystrych oczach i z włosami napomadowanymi na błysk. Chłopcy nosili obowiązkowe garnitury i czerwone krawaty[24], dziewczęta ubierały się w sukienki i wiązały włosy czerwonymi wstążkami. Kiedy podczas przerwy obiadowej wszyscy tłoczyli się przed potężnymi drzwiami wejściowymi zwieńczonymi łukiem, wyglądało to, jak wspominał kolega z klasy Arthura, niczym „hollywoodzkie cocktail party”[25].

Arthur był zachwycony[26]. Podczas zajęć z historii odkrył w sobie podziw dla ojców założycieli Stanów Zjednoczonych, zwłaszcza Thomasa Jeffersona, z którym szybko zaczął się utożsamiać. Podobnie jak Jefferson interesował się najróżniejszymi dziedzinami – sztuką, nauką, literaturą, historią, sportem, biznesem. W każdej z nich chciał spróbować sił. Dobrze trafił, gdyż liceum Erasmus Hall przywiązywało ogromną wagę do aktywności pozalekcyjnych. Działało tam chyba sto różnych klubów uczniowskich: w późne zimowe popołudnia, już po zakończeniu lekcji, gdy za oknami zapadał mrok, w szkole nadal paliły się światła, rozjaśniając dziedziniec, a na korytarzach słyszało się zgiełk towarzyszący otwieranym właśnie zebraniom („Panie przewodniczący, ja w kwestii porządkowej…”)[27].

W późniejszych latach, wspominając liceum, Arthur mówił o „wielkim marzeniu”[28]. Erasmus Hall stanowiło potężną kamienną świątynię amerykańskiej merytokracji. Arthurowi wydawało się, że to, czego może oczekiwać od życia, zależy w praktyce głównie od tego, ile gotów będzie zainwestować. Sophie często domagała się, żeby opowiadał jej, jak było w szkole. „Czy zadałeś dzisiaj jakieś mądre pytanie?”[29]. Arthur wyrósł na tyczkowatego chłopaka o szerokich ramionach, miał kwadratową twarz, jasne włosy i niebieskie, krótkowidzące oczy. Potrafił pracować bez ustanku, co bardzo mu się przydawało. Redagował gazetę uczniowską, znalazł też zajęcie w szkolnym wydawnictwie, gdzie odpowiadał za sprzedawanie powierzchni reklamowej uczelniom[30]. Zamiast przyjąć standardowe wynagrodzenie, zaproponował, że będzie dostawał niewielki procent od każdej sprzedanej reklamy. Administracja szkoły wyraziła zgodę i wkrótce Arthur zaczął zarabiać w miarę niezłe pieniądze.

Tak oto w bardzo młodym wieku dokonał odkrycia, które później bardzo mu się przydawało: lubił stawiać na samego siebie[31]. Chętnie kreślił plany, których realizacja wymagała od niego nie lada wysiłku, ale też mogła przynieść cenną nagrodę. Nigdy nie zadowalał się jednym wyzwaniem naraz. Założył zakład fotograficzny, by przygotować zdjęcia do szkolnej księgi pamiątkowej. Pewnego dnia sprzedał miejsce na reklamę Szkole Biznesu Drake, zespołowi placówek specjalizujących się w kształceniu policealnym pracowników biurowych. Przy okazji zaproponował firmie, żeby zatrudniła go jako menedżera do spraw reklamy, choć przecież był tylko licealistą. Firma się zgodziła[32].

Za sprawą niewyczerpanych zapasów werwy i kreatywności mógł nieustannie rzucać nowymi pomysłami, ciągle próbował coś ulepszać. Erasmus Hall regularnie dystrybuowało wśród ośmiu tysięcy swoich uczniów „rozpisane plany zajęć”[33] oraz inne dokumenty. Czemu na odwrocie nie umieszczać reklam? Poza tym Szkoła Biznesu Drake mogłaby zamówić linijki ze swoją nazwą i rozdawać je za darmo uczniom Erasmus Hall[34]. Choć Arthur nie skończył jeszcze piętnastu lat, dzięki swoim rozmaitym małym biznesom zarabiał tak dużo, że mógł się dokładać do domowego budżetu[35]. Dostawał nowe prace i zlecenia tak często, że przestał nadążać, zatrudnił więc młodszego brata, Morty’ego, jako podwykonawcę[36]. Początkowo uważał że Ray, najmłodszy z trójki, nie powinien pracować – „mały niech się lepiej zajmuje zabawą”[37], mawiał – ale z czasem zwerbował również jego. Bracia zajęli się sprzedawaniem powierzchni reklamowej w „The Dutchman”, czasopiśmie wydawanym przez uczniów Erasmus Hall, i nakłonili producenta papierosów marki Chesterfield, by zamieścił tam reklamę adresowaną do młodzieży. Prowizja okazała się całkiem niezła[38].

Liceum Erasmus Hall było nastawione na przyszłość, ale mogło się też pochwalić wspaniałą historią. Wśród sławnych darczyńców szkoły znalazło się kilku spośród ojców założycieli, których tak bardzo podziwiał Artie Sackler: w swoim czasie placówkę wspierali finansowo Alexander Hamilton, Aaron Burr i John Jay[39]. Patronem był piętnastowieczny holenderski uczony Erazm z Rotterdamu, witraż w szkolnej bibliotece przedstawiał sceny z jego życia i stanowił hołd dla „wielkiego człowieka, którego imię nasza szkoła nosi od stu dwudziestu czterech lat”[40]. Każdego dnia Arthurowi i innym uczniom wpajano, że w przyszłości oni również zajmą miejsce w długim szeregu wybitnych Amerykanów, któremu początek dali ojcowie założyciele Stanów Zjednoczonych. Nie miało znaczenia, że na razie muszą mieszkać w ciasnych kamienicach, że codziennie chodzą w tych samych tanich garniturach, że ich rodzice nie mówią po angielsku. Nowy Kraj był gotów paść im do stóp, wystarczyło tylko się postarać. Każdy z uczniów mógł osiągnąć wielkość. W szkole nieustannie natrafiało się na pamiątki po wybitnych ludziach z przeszłości, na ich portrety i nazwiska. Ich spuścizna została wykuta w kamieniu.

Pośrodku dziedzińca wciąż stał stary, drewniany, podupadający budynek holenderskiej szkoły, pozostałość po czasach, gdy na Brooklynie ciągnęły się pola uprawne. Zimą przy każdym silniejszym powiewie wiatru drewniane belki trzeszczały, a koledzy Arthura żartowali, że to duch Wergiliusza, który jęczy z rozpaczy, gdy słucha swoich starannie dopieszczanych strof recytowanych teraz łaciną z wyraźnym brooklyńskim akcentem[41].

Niewykluczone, że hiperaktywność Arthura w tamtym okresie wynikała po części z niepokoju, gdyż jego ojca zaczęło opuszczać szczęście[42]. Kilka inwestycji w nieruchomości okazało się niewypałami i Sacklerowie musieli przeprowadzić się do tańszego mieszkania. Isaac kupił sklep z obuwiem przy Grand Street, ale interes upadł i trzeba było zwinąć działalność. Wkrótce Isaacowi nie pozostało nic innego, jak tylko przyjąć kiepsko płatną pracę w cudzym sklepie spożywczym, w przeciwnym bowiem razie nie zdołałby utrzymać rodziny.

Arthur wspominał później, że w tamtych latach często było mu zimno, ale nigdy nie chodził głodny. W Erasmus Hall działała agencja pomagająca uczniom znaleźć zatrudnienie poza szkołą, zaczął więc brać różne prace, by zarobić dodatkowe pieniądze dla rodziny. Rozwoził gazety, dostarczał kwiaty[43], nie starczało mu czasu, żeby chodzić na randki i przyjęcia, a tym bardziej żeby latem jeździć na kolonie. Pracował. Z dumą opowiadał, że dopóki nie skończył dwudziestu pięciu lat, ani razu nie miał wakacji[44].

Od czasu do czasu trafiała mu się okazja, by ujrzeć przez moment inny świat, rozciągający się poza granicami jego codziennego brooklyńskiego życia, a zarazem tak bliski, że niemal dawało się go dotknąć. Niekiedy robił sobie krótką przerwę, szedł do Muzeum Brooklyńskiego, wspinał się po kamiennych schodkach prowadzących do wejścia strzeżonego przez rosłe jońskie kolumny i przechadzał się po salach, zachwycając się zgromadzonymi tam dziełami sztuki[45]. Zdarzało się, że obowiązki dostarczyciela kwiatów oznaczały podróż na Manhattan, do krainy pozłacanych pałaców przy Park Avenue. W święta Bożego Narodzenia rozwoził tam bukiety, potem zaś przechadzał się szerokimi alejami, zaglądał w jasno rozświetlone okna wielkich mieszkań, czasem udawało mu się ujrzeć w środku migające lampki choinkowe[46]. Czuł dreszcz podniecenia, ilekroć odźwierny wpuszczał go do potężnego budynku: przestępował próg, dźwigając naręcze kwiatów, zostawiał za sobą zimną ulicę i pozwalał, by spowiło go aksamitne ciepło panujące w holu[47].

W 1929 roku nadszedł wielki kryzys i problemy Isaaca Sacklera przybrały na sile[48]. Niewielkie pieniądze, które zdołał dawniej zarobić, włożył w kamienice, te zaś stały się zupełnie bezwartościowe. Wszystko, co miał, przepadło. Na ulicach Flatbush ludzie o zbolałych twarzach ustawiali się w kolejkach po jedzenie rozdawane przez organizacje dobroczynne. Agencja pośrednictwa pracy w Erasmus Hall dostawała teraz zgłoszenia nie tylko od uczniów, ale również od ich rodziców[49]. Pewnego dnia Isaac wezwał swoich trzech synów na rozmowę. Z przebłyskiem starej rodzinnej dumy oznajmił im, że nie zamierza formalnie ogłaszać bankructwa. Odpowiedzialnie gospodarował resztką pieniędzy, nadal był w stanie spłacać rachunki, ale nic więcej mu nie zostawało. Zarówno on, jak i Sophie rozpaczliwie pragnęli, aby synowie mogli kontynuować edukację, aby poszli na studia, wspinali się po szczeblach drabiny, jak przystało na młodych ambitnych Amerykanów, nie mogli im jednak tego zapewnić. Młodzi Sacklerowie sami będą zatem musieli zarobić na swoje wykształcenie.

Z pewnością słowa te nie przychodziły mu łatwo, podkreślił jednak, że dał synom coś znacznie cenniejszego niż pieniądze. „Zawdzięczacie mi najważniejszą rzecz, jaką syn może dostać od ojca: dobre nazwisko”, oznajmił Arthurowi, Mortimerowi i Raymondowi[50].

Gdy Arthur i jego bracia byli dziećmi, Sophie Sackler regularnie całowała ich w czoło, by sprawdzić, czy nie mają gorączki[51]. Pod względem przebojowości i asertywności zdecydowanie przerastała swojego męża, bardzo wcześnie wiedziała też, czego oczekuje po swoich synach: chciała, żeby każdy z nich został lekarzem[52].

„O tym, że będę zajmował się medycyną, wiedziałem już w wieku czterech lat – wspominał później Arthur. – Rodzice zrobili mi pranie mózgu, nie miałem żadnego wyboru”[53]. Sophie i Isaac uważali medycynę za niezwykle szlachetną profesję[54]. W XIX wieku lekarze często uchodzili za szarlatanów, kojarzyli się ze sprzedawcami różnych cudownych leków wątpliwej jakości. Arthur i jego bracia przyszli jednak na świat w nieco późniejszej epoce, którą określono później mianem złotego wieku amerykańskiej medycyny[55]. Początek XX stulecia to czas, gdy jej skuteczność, a także reputacja lekarzy znacznie się poprawiły za sprawą odkryć naukowych na temat przyczyn chorób i za sprawą opracowania nowych terapii. Nie było już nic niezwykłego w tym, że rodzina żydowskich imigrantów chciała dochować się synów lekarzy. Panowało przekonanie, że lekarze to ludzie zacni, porządni i moralni, że służą społeczeństwu, a w zamian zapewniają sobie prestiż i stabilność finansową.

Arthur ukończył liceum w roku, w którym doszło do krachu na giełdzie, i poszedł na kurs przygotowujący do studiowania medycyny, oferowany przez Uniwersytet Nowojorski[56]. Uwielbiał studiowanie. Ponieważ nie miał pieniędzy, musiał korzystać z używanych lub pożyczonych rozpadających się podręczników, które spinał gumkami recepturkami[57]. Uczył się intensywnie, chłonął wiedzę na temat starożytnych medyków w rodzaju Alkmeona z Krotonu, który zidentyfikował mózg jako ośrodek ludzkiego umysłu, oraz Hipokratesa, ojca medycyny, autora słynnej zasady „po pierwsze nie szkodzić”, stanowiącej fundament kodeksu lekarskiego[58].

Mimo ogromnej ilości materiału do opanowania Arthur zdołał znaleźć czas na pracę w gazecie studenckiej i czasopiśmie satyrycznym, pomagał ponadto w przygotowaniu corocznej księgi pamiątkowej. Wieczorami chodził na zajęcia plastyczne w szkole Cooper Union, uczył się rysunku i rzeźby[59]. W pochodzącym z tamtego okresu artykule pisał, że różnorodna aktywność poza uczelnią „zapewnia studentowi odpowiedni pogląd na życie i jego problemy, przez co z czasem wielokrotnie zwiększy się użyteczność technik i faktów przyswojonych w ramach formalnej nauki”[60]. Pracował też jako kelner w stołówce uniwersyteckiej, a w wolnym czasie między zajęciami obsługiwał saturator w sklepie ze słodyczami[61].

Wysyłał pieniądze rodzicom, nadal mieszkającym na Brooklynie, doradzał też Mortimerowi i Raymondowi, jak mają wykonywać prace, które po nim odziedziczyli[62]. O młodszych braciach mówił „dzieciaki”[63]. Może była to kwestia wielkiego kryzysu i konieczności utrzymywania ojca i matki, a może szczególnego statusu związanego z pierworództwem lub po prostu dominującej osobowości – w każdym razie Arthur zachowywał się wobec Mortimera i Raymonda nie tyle jak starszy brat, ile raczej jak rodzic.

Kampus Uniwersytetu Nowojorskiego znajdował się w tamtych czasach na Bronksie, daleko od Brooklynu, Arthur jednak z radością wyprawił się w podróż po wielkiej metropolii. Odwiedzał muzea, echo jego kroków dudniło w galeriach wykładanych marmurami, nazywanych na cześć tytanów przemysłu. Chętnie chadzał z dziewczętami do teatru, aczkolwiek było go stać tylko na miejsca stojące. Najbardziej podobały mu się randki na statku opływającym dolny Manhattan, choć z powodu braku pieniędzy statkiem tym był niezbyt romantyczny prom na Staten Island[64].

Nim w 1933 roku ukończył kurs przedmedyczny, udało mu się zarobić dostatecznie dużo pieniędzy (mimo rekordowo wysokiego bezrobocia), by kupić rodzicom nowy sklep z mieszkaniem na zapleczu[65]. Przyjęto go do Szkoły Medycznej na Uniwersytecie Nowojorskim. Od razu zaczął studia, a przy okazji zajął się redagowaniem czasopisma studenckiego[66]. Na fotografii z tamtego okresu ma na sobie dość elegancki garnitur i z bardzo poważną miną trzyma w dłoni pióro. Wygląda, jakby ktoś właśnie wyrwał go z zadumy, choć zdjęcie jest ewidentnie pozowane[67]. Kochał medycynę, bo oznaczała rozwiązywanie zagadek i gotowa była „ujawnić swoje sekrety”[68] dostatecznie wytrwałemu badaczowi. „Dla lekarza nie ma rzeczy niemożliwych”, twierdził[69]. Medycyna to połączenie „technologii i ludzkiego doświadczenia”.

Zdawał sobie jednak sprawę, że wiąże się ona również z ogromną odpowiedzialnością, gdyż od tego, czy w danej sytuacji podejmie się dobrą czy złą decyzję, może zależeć ludzkie życie. Podjął staż na chirurgii. Ordynatorem był wówczas powszechnie poważany chirurg, który jednak szybko się starzał i zdaniem Arthura zdradzał oznaki demencji: zapominał o standardowych protokołach higieny, przed operacją szorował ręce, a potem w roztargnieniu schylał się, by zawiązać sobie sznurowadło. Co gorsza, stracił zręczność posługiwania się skalpelem i zdarzało się, że powodował zgon pacjenta. Działo się to tak często, że część personelu zaczęła za jego plecami nazywać go Aniołem Śmierci.

W pewien wtorkowy poranek Arthur towarzyszył staremu chirurgowi podczas obchodu. Zatrzymali się przed łóżkiem trzydziestokilkuletniej kobiety cierpiącej z powodu perforacji wrzodu żołądka. Arthur zbadał pacjentkę i uznał, że powstał ropień, więc nie zagraża jej bezpośrednie niebezpieczeństwo, chirurg oznajmił jednak: „Zoperuję ją w czwartek”.

Arthur się przestraszył; nie chciał, żeby niepotrzebny zabieg zagroził życiu kobiety. Próbował ją przekonać, że wszystko jest w porządku i że powinna wypisać się ze szpitala. Powtarzał, że jest potrzebna w domu, że musi zająć się dziećmi i mężem. Nie ujawnił jednak prawdziwej przyczyny swoich niepokojów – byłoby to niesubordynacją i rażącym naruszeniem reguł. Kobieta wolała zostać w szpitalu, Arthur postanowił więc nakłonić jej męża, by podjął decyzję za nią. Bez powodzenia. Pacjenci z reguły ufają doświadczeniu i osądowi lekarzy, powierzają im życie swoje i swoich bliskich. „Profesor przeprowadzi zabieg”, oznajmił mąż Arthurowi.

W wyznaczony dzień Anioł Śmierci wziął kobietę na stół operacyjny. Przebił ropień, kobieta zmarła. Czy Arthur pozwolił, by ambicje dotyczące kariery przesłoniły mu to, co najważniejsze? Gdyby wystąpił przeciwko przełożonemu, gdyby zdecydował się na konfrontację z Aniołem Śmierci, być może ocaliłby życie tej kobiety. Zawsze żałował, że nie zdołał zapobiec operacji. Mimo to mawiał później: „W medycynie panuje hierarchia i zapewne musi tak być”[70].

Rozmyślaniom o szczególnej odpowiedzialności związanej z wybranym zawodem towarzyszyły też inne rozterki. Arthur zastanawiał się, czy praktykując medycynę zapewni sobie satysfakcjonujący poziom życia. Lekarze mieli zazwyczaj solidną sytuację finansową, ale z drugiej strony w okresie wielkiego kryzysu na Brooklynie widywało się zdesperowanych medyków, którzy zajmowali się sprzedawaniem jabłek na ulicznych straganach[71]. Poza tym pieniądze to nie wszystko, ważne było też stymulowanie umysłu. Arthur nigdy nie marzył o zawodzie artysty, uważał go za zbyt niepraktyczny, miał za to żyłkę przedsiębiorcy, interesował się biznesem. Podczas studiów trafiła mu się ciekawa praca na pół etatu, został mianowicie copywriterem w niemieckiej firmie farmaceutycznej Schering. Utwierdził się wówczas w przekonaniu, że ma prawdziwą smykałkę do sprzedawania ludziom najróżniejszych rzeczy. Spośród jego licznych talentów ten zdecydowanie wysuwał się na pierwsze miejsce.

2

Szpital psychiatryczny

Gdy w 1945 roku dwudziestosześcioletnia Marietta Lutze przyjechała z Niemiec do Nowego Jorku, miała wrażenie, że los rozdał jej kiepskie karty. Wojna dopiero co dobiegła końca, minęło zaledwie kilka miesięcy, odkąd Hitler zastrzelił się w swoim berlińskim bunkrze, przerażony zbliżaniem się Armii Czerwonej i Niemcy nie mogli jeszcze, mówiąc oględnie, liczyć na entuzjastyczną gościnność w Stanach Zjednoczonych. Marietta była wysoka, smukła, wytworna, miała kręcone blond włosy i jasne wesołe oczy[1]. Podczas wojny została lekarką, lecz na emigracji dowiedziała się, że musi odbyć dwa dodatkowe staże, by móc przystąpić do egzaminu lekarskiego w stanie Nowy Jork. Znalazła więc pracę w szpitalu w Far Rockaway w dzielnicy Queens[2]. Z trudem przystosowywała się do nowego miejsca. Ludzie odnosili się do niej nieufnie ze względu na jej ciężki niemiecki akcent, a przede wszystkim – na płeć. Kiedy zaczynała staż w Far Rockaway, nikt nie traktował jej poważnie – ani pacjenci, ani ratownicy, ani inni lekarze. Zamiast tego podczas obchodów obleśnie pogwizdywano na jej widok[3].

Praca okrutnie ją męczyła, ale była też stymulująca. Marietta znalazła wkrótce nowych przyjaciół: zżyła się z dwoma młodymi stażystami z Brooklynu, braćmi Raymondem i Mortimerem Sacklerami[4]. Mortimer, starszy z tej dwójki, był gadatliwy i jowialny, miał konspiracyjny uśmiech, kręcone włosy i niezwykle przenikliwe spojrzenie. Jasne włosy Raymonda pomału się przerzedzały[5]. Jego oczy były zielone, rysy twarzy łagodne, a temperament nieco spokojniejszy.

Bracia, podobnie jak Marietta, studiowali początkowo medycynę poza granicami Stanów Zjednoczonych. Ukończywszy studia licencjackie na Uniwersytecie Nowojorskim, próbowali zapisać się do szkoły medycznej, ale w Ameryce lat trzydziestych w wielu tego typu placówkach wprowadzono limity dla osób pochodzenia żydowskiego. Żydzi stanowili sześćdziesiąt procent wszystkich kandydatów ubiegających się o miejsca w szkołach medycznych; władze szkół uważały, że to nieproporcjonalnie dużo[6]. Na Yale (i nie tylko tam) zgłoszenia przysyłane przez osoby pochodzenia żydowskiego oznaczano literą H od „Hebrajczyk”[7]. Mortimer pierwszy próbował dostać się na studia medyczne, okazało się jednak, że ze względu na pochodzenie znalazł się de facto na czarnej liście. Żadna uczelnia w Stanach Zjednoczonych nie chciała go przyjąć, więc w 1937 roku kupił miejsce najniższej klasy, pod pokładem, na statku płynącym do Szkocji i zaczął studia w Kolegium Medycyny im. Andersona w Glasgow[8]. Raymond dołączył do niego rok później.

Wielu amerykańskich Żydów studiowało medycynę za granicą, skoro ich własny kraj zamknął przed nimi uniwersytety. Trudno nie dopatrzyć się okrutnej ironii losu w tym, że młodzi Sacklerowie, których rodzice zaledwie kilka dekad wcześniej opuścili Europę w poszukiwaniu lepszego życia, musieli teraz wracać na Stary Kontynent, aby zapewnić sobie równe szanse w dostępie do edukacji. Marietta wkrótce dowiedziała się, że za pobyt Raymonda i Mortimera w Szkocji zapłacił ich starszy brat. W pokoju, w którym zamieszkali, było zimno z powodu niedoborów węgla, żywili się głównie fasolką z puszki. Pokochali natomiast Szkotów, ich serdeczność i humor[9]. Nie spędzili w Glasgow wiele czasu: w 1939 roku Niemcy napadły na Polskę i bracia musieli przerwać studia. Zdołali przenieść się na Uniwersytet Middlesex w Waltham w stanie Massachusetts[10], czyli do nieakredytowanej szkoły medycznej, która nie stosowała limitów dla żydowskich studentów (stała się ona częścią Uniwersytetu Brandeisa).

Po wojnie Morty i Ray zostali stażystami w szpitalu w Far Rockaway. Byli inteligentni i ambitni, Marietta bardzo ich polubiła. Czasami cała trójka czuła się przytłoczona obowiązkami i wyzwaniami, ale Sacklerowie mieli w sobie niepokonaną radość życia. Pod wieloma względami różnili się od siebie. Morty był temperamentny, miał kąśliwe poczucie humoru, Ray natomiast zawsze lubił staranny namysł przed podjęciem decyzji i mało co potrafiło wytrącić go z równowagi. „Raymond pełnił funkcję rozjemcy – wspominał ich wspólny znajomy. – Natomiast Mortimer po prostu wyciągał zawleczkę i rzucał granat”[11]. Mimo różnic charakteru bracia byli dość podobni z wyglądu, czasami nawet jeden udawał drugiego, kiedy zamieniali się dyżurami[12].

Pewnej nocy po wyjątkowo wyczerpującym dyżurze stażyści postanowili urządzić małą imprezę w jednym z pustych pomieszczeń szpitala[13]. Przynieśli alkohol, zamienili kitle na eleganckie ubrania. Marietta włożyła czarną dzianinową sukienkę, gdzieniegdzie odsłaniającą trochę jej śnieżnobiałej skóry. Rezydenci pili, rozmawiali, w pewnym momencie zaczęto śpiewać piosenki. Choć Marietta była z reguły dość nieśmiała, śpiewanie zawsze sprawiało jej przyjemność, więc zebrała się w sobie, stanęła na środku i wykonała utwór, który pokochała, kiedy mieszkała w Berlinie – francuski szlagier Parlez-moi d’amour, czyli Mów do mnie o miłości. Zanim się spostrzegła, zaczęła się wczuwać w nastrój piosenki. Śpiewała niskim, seksownym głosem godnym szansonistki z berlińskiego kabaretu[14].

Właśnie wtedy dostrzegła w tłumie mężczyznę, którego nigdy wcześniej nie widziała. Stał nieruchomo, intensywnie się w nią wpatrując. Miał popielatoblond włosy i okulary bez oprawek, za sprawą których wydawał się niezwykle poważny. Gdy tylko Marietta skończyła, podszedł do niej i powiedział, że bardzo mu się podobało, jak śpiewała. Spojrzała w jego jasne niebieskie oczy. Jego głos był cichy i melodyjny, od razu czuło się, że to człowiek niezwykle pewny siebie. Okazało się, że on również jest lekarzem. Przedstawił się: Arthur Sackler – a więc brat Morty’ego i Raya[15]. Cała trójka zajęła się medycyną, Arthur żartował czasami, że ich rodzice mogą się pochwalić „stuprocentową skutecznością”.

Następnego dnia zatelefonował do Marietty i zaprosił ją na randkę[16]. Odmówiła, miała za dużo obowiązków, najzwyczajniej w świecie nie mogła tracić czasu na spotykanie się z mężczyznami[17].

Przez następny rok ani razu nie spotkała Arthura Sacklera. Skupiła się na pracy. Jej pierwszy staż dobiegał końca, zajęła się więc załatwianiem sobie drugiego. Zainteresował ją szpital psychiatryczny Creedmoor, placówka stanowa w Queens, zapytała więc Raya Sacklera, czy kogoś tam zna. Owszem, powiedział Ray: w Creedmoor pracuje jego starszy brat Arthur. Marietta zatelefonowała więc do Arthura Sacklera i umówili się na spotkanie[18].

Ośrodek Psychiatryczny Creedmoor powstał w 1912 roku jako kolonia Brooklyńskiego Szpitala Stanowego; z czasem się rozrósł i w latach czterdziestych zajmował aż siedemdziesiąt budynków porozrzucanych na terenie o powierzchni stu dwudziestu hektarów[19]. Ludzkie społeczności od zawsze szukały odpowiedzi na pytanie, jak postępować z chorymi umysłowo: w niektórych kulturach skazywano ich na banicję lub palono na stosach pod zarzutem uprawiania czarów, w innych wierzono, że są oni obdarzeni wyjątkową mądrością, toteż należy szukać u nich inspiracji. Amerykański establishment medyczny wybrał inne rozwiązanie i w XIX wieku chorych zaczęto zamykać w szpitalach psychiatrycznych. W połowie XX stulecia w tego rodzaju placówkach trzymano mniej więcej pół miliona obywatelek i obywateli. Nie mówimy tu o pobytach tymczasowych – kto raz trafił do szpitala takiego jak Creedmoor, zazwyczaj zostawał tam na wiele dekad, a nawet do śmierci. Nie dziwi więc, że Creedmoor zmagał się z problemem przeludnienia. Oficjalnie było tam nieco ponad cztery tysiące łóżek, ale liczba pacjentów dawno przekroczyła sześć tysięcy[20]. Panowała ponura, niepokojąca atmosfera. Niektórzy pacjenci pogrążyli się w zupełnej apatii, milczeli, załatwiali się pod siebie, w ogóle nie dawało się nawiązać z nimi kontaktu[21]. Inni często wpadali w szał. Ludzie odwiedzający szpital widzieli pacjentów błąkających się między budynkami, wciśniętych w kaftany bezpieczeństwa[22]. Przywodziło to na myśl grafiki Goi.

Arthur Sackler zatrudnił się w Creedmoor w 1944 roku. Ukończył już medycynę na Uniwersytecie Nowojorskim i spędził kilka lat na stażu w Bronksie[23], gdzie miał trzydziestosześciogodzinne dyżury[24], przyjmował porody, jeździł karetką, a przede wszystkim nieustannie się uczył, nieustannie dostarczał sobie nowych bodźców i podniecał się tym, że styka się z zupełnie nowymi chorobami i metodami terapii. Właśnie wtedy zafascynowała go psychiatria. Uczył się pod kierunkiem Johana van Ophuijsena, białowłosego holenderskiego psychoanalityka[25], którego nazywał „ulubionym uczniem Freuda”[26]. Nadał mu przydomek „Van O”[27]. Nie mógłby sobie wymarzyć lepszego mistrza: Van O był człowiekiem renesansu, nie tylko leczył pacjentów, lecz także prowadził badania i publikował artykuły, znał wiele języków, w wolnym czasie ćwiczył boks i grał na organach. Arthur darzył go uwielbieniem i określał mianem swojego „mentora, przyjaciela i ojca”[28].

Psychiatria nie uchodziła w tamtej epoce za przodującą dyscyplinę. Przeciwnie, jak to ujął pewien ówczesny lekarz, zajmowanie się nią oznaczało „porażkę zawodową”[29]. Psychiatrzy zarabiali mniej od chirurgów i lekarzy rodzinnych[30], cieszyli się też mniejszym prestiżem społecznym i naukowym. Ukończywszy rezydenturę, Arthur pragnął nadal zajmować się badaniami w dziedzinie psychiatrii, nie zamierzał jednak otwierać prywatnego gabinetu ani przyjmować pacjentów. Z drugiej strony musiał jakoś zarabiać pieniądze – nadal przecież finansował edukację braci – znalazł więc zatrudnienie w przemyśle farmaceutycznym, a konkretnie w firmie Schering, w której niegdyś dorabiał sobie jako copywriter[31]. Zaproponowano mu roczną pensję w wysokości ośmiu tysięcy dolarów[32]. Pracował zarówno przy badaniach, jak i w dziale reklamy. Gdy Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny, Arthur nie trafił na front z powodu kiepskiego wzroku. Zamiast tego zaczął kolejną rezydenturę i znalazł się w szpitalu Creedmoor[33].

Lekarze od tysięcy lat próbowali rozwikłać tajemnicę chorób psychicznych. Formułowali najprzeróżniejsze teorie, nierzadko prymitywne i groteskowe. W czasach starożytnych wielu medyków wierzyło, że szaleństwo stanowi skutek nierównowagi „humorów” w ciele, na przykład nadmiaru tak zwanej czarnej żółci. Średniowieczni znachorzy skłonni byli tłumaczyć choroby psychiczne opętaniem przez diabła. Choć w pierwszej połowie XX wieku w wielu dziedzinach medycyny dokonał się ogromy postęp, funkcjonowanie i zaburzenia ludzkiego umysłu wciąż stanowiły dla amerykańskich lekarzy zagadkę. Potrafili rozpoznawać choroby takie jak schizofrenia, ale nie wiedzieli, co je powoduje, a tym bardziej – jak je leczyć. Pisarka Virginia Woolf, która również zmagała się z chorobą psychiczną, zwracała niegdyś uwagę na „ubóstwo języka” dotyczącego tych spraw. „Byle dziewczęciu, które się zakocha, z pomocą przy wyrażaniu stanu ducha spieszą Shakespeare czy Keats, ale niech no ktoś cierpiący spróbuje opisać doktorowi ból głowy – zasoby języka zaraz się wyczerpują”[34].

W czasach młodości Arthura istniały, mówiąc ogólnie, dwie sprzeczne teorie na temat przyczyn chorób psychicznych. Zdaniem wielu lekarzy schizofrenia oraz inne zaburzenia, choćby padaczka lub niepełnosprawność umysłowa, miały charakter dziedziczny. Pacjenci się z nimi rodzili, nie dało się temu w żaden sposób zaradzić. Medycyna mogła jedynie odizolować nieszczęśników od reszty społeczeństwa – a przy okazji także poddać ich ubezpłodnieniu, żeby nie przekazali złych genów potomstwu[35].

Po przeciwnej stronie stali freudyści, wśród nich Van O, którzy wierzyli, że choroby psychiczne bynajmniej nie są wrodzone, rozwijają się bowiem na skutek wczesnych doświadczeń życiowych. Twierdzili oni, że wiele chorób da się wyleczyć dzięki psychoanalizie, było to jednak kosztowne i wymagało indywidualnego podejścia do pacjenta[36], nie sprawdzało się więc w gigantycznych szpitalach w rodzaju Creedmoor.

W procesie diagnozowania chorób psychicznych przez długi czas ujawniały się stereotypy i uprzedzenia genderowe. Nic zatem dziwnego, że w Creedmoor przebywało niemal dwa razy więcej kobiet niż mężczyzn[37]. Arthura skierowano do pracy w budynku R, na specjalnym oddziale dla „agresywnych pacjentek”[38]. Było to przerażające miejsce. Czasami Arthur musiał siłą obezwładniać pacjentki. Jedna z nich zaatakowała go metalową łyżką, którą wyostrzyła, by mogła posłużyć jako sztylet[39]. Mimo to Arthur szczerze współczuł kobietom zamkniętym w szpitalu i zadawał sobie pytanie, jak o amerykańskim społeczeństwie świadczy fakt, że wrażliwe, cierpiące osoby są zamykane za murami, skazywane na niekończący się pobyt w „otchłani żywych trupów” [40]. Głupotą było uważanie tego rodzaju środków za wystarczające. Umieszczanie ludzi w szpitalach świadczyło o tym, że społeczeństwo i lekarze nie wywiązują się ze swoich obowiązków. „Można wręcz odnieść wrażenie, że społeczeństwo się łudzi i próbuje nie dostrzegać okrutnych cierpień jednostek, a także marnowania jakże licznych talentów, odgradzając się od tych smutnych zjawisk szpitalnymi murami”, mówił Arthur w tamtym czasie[41]. Van O również gardził publicznymi szpitalami psychiatrycznymi[42]. W Stanach Zjednoczonych szaleje epidemia chorób psychicznych, powtarzał, a tymczasem pacjenci nie mają szans na odpowiednie leczenie. Zamiast tego zamyka się ich w szpitalach, gdzie zostają „pogrzebani żywcem”[43].

Arthur długo rozważał te sprawy w swoim niestrudzonym analitycznym umyśle i wkrótce dostrzegł istotny problem: chorych przybywało szybciej niż szpitali[44]. By się o tym przekonać, wystarczyło przejść się przeludnionymi oddziałami Creedmoor. Tymczasem Arthur pragnął wymyślić rozwiązanie, znaleźć metodę, która zadziała. W przypadku chorób psychicznych istotnym problemem był pomiar skuteczności terapii. Kiedy chirurg przeprowadza operację, dość szybko może stwierdzić, czy zakończyła się ona powodzeniem, ale gdy rzecz dotyczy prób naprawienia ludzkiego mózgu, wszystko jest znacznie bardziej skomplikowane. Z tego właśnie powodu lekarzom zdarzało się obmyślać zupełnie horrendalne eksperymenty. Kilkadziesiąt lat wcześniej kierownik stanowego szpitala psychiatrycznego w New Jersey nabrał przekonania, że wyleczy obłęd, jeśli wyrwie pacjentkom zęby[45]. Rezultaty wydawały się niezbyt satysfakcjonujące, więc postanowił pójść dalej: usuwał chorym migdałki, okrężnicę, woreczek żółciowy, wyrostek robaczkowy, jajowody, macicę, jajniki, szyjkę macicy. Zabił ponad sto osób, nikogo nie wyleczył[46].

Najchętniej stosowana wówczas w Creedmoor terapia nie była aż tak inwazyjna, mimo to Arthur jej nie znosił. Mowa o terapii elektrowstrząsowej. Stosowano ją wówczas od niedawna, została opracowana przez pewnego włoskiego psychiatrę, którego zainspirowała wizyta w rzeźni. Gdy patrzył na świnie ogłuszane prądem tuż przed zarżnięciem, wymyślił, że można by przykładać elektrody do skroni pacjentki w celu porażenia płata skroniowego lub innych części mózgu odpowiedzialnych za przechowywanie i przetwarzanie wspomnień[47]. Każdy wstrząs elektryczny najpierw powodował konwulsje, następnie utratę przytomności. Kiedy pacjentka dochodziła do siebie, z reguły miała mdłości i czuła się zdezorientowana. U niektórych osób dochodziło do utraty pamięci, inne przeżywały poważny szok psychiczny i nie wiedziały, gdzie są[48]. Zasadniczo jednak terapia elektrowstrząsowa, choć niewątpliwie brutalna, wydawała się zapewniać wielu pacjentkom ulgę[49]: wyglądało na to, że pomaga w przypadku ciężkiej depresji i może przynieść uspokojenie w napadach psychozy. Nie pozwalała wyleczyć schizofrenii, co najwyżej nieco łagodziła objawy[50].

Nikt nie potrafił wyjaśnić, dlaczego tak się dzieje. Lekarze wiedzieli, że terapia działa, i to im wystarczało. W Creedmoor zastosowano ją po raz pierwszy w 1942 roku[51]; w późniejszych latach elektrowstrząsom poddano tysiące pacjentów. Występowały rzecz jasna poważne skutki uboczne. Konwulsje były bolesne i przerażające. Poetka Sylvia Plath przeszła w tamtej epoce terapię elektrowstrząsową w szpitalu w Massachusetts: „Byłam pewna, że mi trzasną wszystkie kości, a życie ujdzie ze mnie jak żywica ze zrąbanego drzewa”, pisała[52]. Muzyk Lou Reed został poddany elektrowstrząsom w Creedmoor w 1959 roku i jak relacjonowała jego siostra, na pewien czas „wpadł w stupor”, nie był też w stanie chodzić[53].

Terapia elektrowstrząsowa miała swoich orędowników, dziś również stosuje się ją w leczeniu ciężkiej depresji[54]. Arthur Sackler szczerze jej nienawidził. Każdy budynek szpitala Creedmoor wyposażono w aparat do elektrowstrząsów[55], więc również Arthur musiał przeprowadzać zabiegi – jeden po drugim. Czasami pacjentkom trochę się poprawiało, czasami nie. Każdy zabieg wydawał się okrutny. Pacjentkę trzeba było związać, żeby nie zrobiła komuś krzywdy, gdy będzie wierzgała w konwulsjach. Majstrując przy pokrętłach aparatu i ustawiając natężenie prądu, Arthur czuł się jak szalony naukowiec z filmu grozy. Poza tym elektrowstrząsy często wywoływały u pacjentek traumę.

Arthur zawsze namawiał swoich młodszych braci, żeby podążali jego śladem: ukończyli to samo liceum co on, chwytali rozmaite fuchy, które im załatwiał, poszli na medycynę. Teraz dołączyli do niego w Creedmoor. Mortimer i Raymond również musieli zajmować się terapią elektrowstrząsową. Trzej bracia przeprowadzili łącznie tysiące zabiegów i czuli się z tego powodu coraz bardziej sfrustrowani. Drażniła ich świadomość tego, jak ograniczoną wiedzą medyczną dysponują, a twierdzenie, że nie istnieje żadna bardziej humanitarna terapia dostępna dla pacjentów psychiatrycznych, budziło ich szczere obrzydzenie[56].

Co gorsza, coraz bardziej modny stawał się znacznie poważniejszy zabieg: lobotomia. Polegał on na przecięciu dróg nerwowych w mózgu i jak się zdawało, łagodził cierpienia psychiczne – tyle że za cenę wytłumienia umysłu. Z punktu widzenia kierownictwa zatłoczonych szpitali publicznych, między innymi dyrektora Creedmoor, lobotomia była nadzwyczaj atrakcyjna. „Bez obawy – objaśniał pewien lekarz, demonstrując zabieg w 1952 roku. – Rozumiesz, biorę chirurgiczne dłuto podobne do szpikulca do kruszenia lodu, trzymam je o tak, przebijam kość tuż nad gałką oczną, dostaję się do mózgu, po czym kręcąc dłutem wkoło, przecinam włókna nerwowe mniej więcej w ten sposób, i już po wszystkim. Pacjent nic nie czuje”[57]. Zabieg zajmował niewiele czasu, zaledwie kilka godzin później można było odesłać pacjenta lub pacjentkę do domu. Łatwo było się domyślić, że właśnie przeszli lobotomię: mieli sińce wokół oczu[58]. Chorych, zwłaszcza kobiety, poddawano zabiegowi z powodu nie tylko schizofrenii czy psychozy, lecz także depresji[59]. Skutki były nieodwracalne. Człowiek stawał się spokojny i potulny, bo tak naprawdę zmieniał się w zombie.

Zetknąwszy się z tak makabrycznymi formami terapii, Arthur Sackler i jego bracia nabrali przekonania, że musi istnieć lepsza alternatywa. Arthur nie wierzył, że choroby psychiczne są nieuleczalne, jak twierdzili eugenicy. Zarazem, mimo że kształcił się pod kierunkiem freudystów, odrzucał tezę, jakoby stanowiły tylko i wyłącznie skutek przeżyć i doświadczeń jednostki[60]. Pewną rolę musiały odgrywać również czynniki biochemiczne, a freudowska psychoanaliza niekoniecznie stanowiła najskuteczniejszą metodę terapii. Takie właśnie założenia przyświecały Arthurowi, gdy pełen nadziei, że zdoła pomóc w uwolnieniu pacjentów trzymanych w szpitalach, wyruszył na poszukiwanie odpowiedzi, klucza do rozwiązania tajemnicy chorób psychicznych[61].

Kierownikiem Creedmoor był doktor Harry LaBurt[62], który bynajmniej nie zaliczał się do grona ludzi otwartych na nowe idee. Czerpał przyjemność z posiadania władzy towarzyszącej stanowisku. Mieszkał w ogromnym domu stojącym na terenie szpitala, zwanym rezydencją dyrektora. Drzwi jego gabinetu w budynku administracji były zawsze zamknięte: należało zaczekać, aż LaBurt wciśnie guzik odblokowujący zamek[63]. Ówczesne Creedmoor określano mianem „więzienia z sześcioma tysiącami łóżek”[64]. LaBurtowi podobało się status quo, nieszczególnie zależało mu na obmyślaniu innowacyjnych rozwiązań, dzięki którym pacjenci mogliby opuścić jego królestwo za murami. Stawiał raczej na zmiany takie jak ta wspomniana w jednym z raportów rocznych: „Rada szpitala z zadowoleniem stwierdza, że oglądanie telewizji ma dobroczynny wpływ na chorych”[65]. Pełnego energii ambitnego Arthura Sacklera drażniło, że kierownik spoczywa na laurach. Stosunki między nimi nigdy nie były zbyt dobre[66].

W rozmowach z braćmi Arthur często poruszał temat chorób psychicznych. Może zarówno eugenicy, jak i freudyści się mylą? Może przyczyną nie są ani geny, ani doświadczenia życiowe, lecz zaburzenia chemii mózgu?[67]

Marietta Lutze nie poszła ostatecznie na staż w Creedmoor, znalazła sobie miejsce w innym szpitalu w Queens. Wcześniej jednak spotkała się z Arthurem Sacklerem, by wypytać go o ewentualną posadę. Arthur skorzystał z sytuacji i znów zaprosił ją na randkę, tym razem Marietta się zgodziła. Arthur wybierał się niedługo na konferencję medyczną w Chicago, zapytał Mariettę, czy zechciałaby mu towarzyszyć. Czemu nie, powiedziała. Odkąd przyjechała do Nowego Jorku tak bardzo skupiała się na pracy, że nie miała czasu na żadne podróże po Ameryce. W umówiony dzień włożyła czarny żakiet i kapelusz z szerokim rondem i udała się na miejsce spotkania, czyli na stację kolejową Grand Central Terminal na Manhattanie. Okazało się jednak, że Arthur wcale nie zamierzał jechać do Chicago pociągiem: czekał na Mariettę w ogromnym, przepięknym, granatowym kabriolecie Buick Roadmaster[68].

Podczas długiej podróży Marietta opowiedziała Arthurowi o sobie[69]. Wychowała się w dość zamożnej rodzinie, jej krewni byli właścicielami znanej niemieckiej firmy farmaceutycznej Dr. Kade. Mówiła też o swoich przeżyciach podczas wojny. Studiowała wówczas medycynę w Berlinie, twierdziła, że prawie w ogóle nie zdawała sobie sprawy z horroru, który trwał dokoła[70]. Ludzie w Ameryce często odnosili się do niej nieprzyjaźnie, gdy tylko dowiadywali się, że przyjechała z Niemiec, zaczynali wypytywać ją o jej biografię[71]. Arthur tak nie postąpił. Jeśli sceptycznie odnosił się do jej relacji na temat wojny, w żaden sposób nie dał tego po sobie poznać i tylko uważnie słuchał.

Marietta wiedziała co nieco na temat sytuacji na froncie, jej ówczesny mąż służył bowiem jako oficer niemieckiej floty. Nazywał się Kurt, był lekarzem sporo starszym od niej. Poznali się i pobrali podczas wojny. Zaledwie miesiąc później Kurta zmobilizowano. W Breście trafił do amerykańskiej niewoli, wylądował w obozie jenieckim. Przez pewien czas korespondował z Mariettą, wysyłał grepsy pisane na bibułkach papierosowych. Ostatecznie długa rozłąka sprawiła, że małżeństwo się rozpadło[72].

Arthur, amerykański Żyd, na własnej skórze doświadczył antysemityzmu i jeszcze w czasach studenckich uczestniczył w demonstracjach przeciwko Hitlerowi. Pochodził z rodziny, która nienawidziła Niemców równie mocno jak inni Amerykanie – a może nawet mocniej. Czuł się zapewne dość nieswojo, kiedy słuchał opowieści Marietty. Z drugiej strony do niedawna sam pracował w firmie mającej niemieckich właścicieli, czyli w Scheringu[73]. Poza tym Marietta, teutońska blondynka w typie Ingrid Bergman z Casablanki, wydawała mu się pociągająco egzotyczna. Do tego była lekarką. Choć w powojennej Ameryce nasilała się ksenofobia, Arthura zawsze niezwykle ciekawili inni ludzie i inne kultury. Marietta zauważyła, że podczas podróży do Chicago niewiele opowiadał o sobie, wolał zadawać pytania swoim spokojnym, kojącym głosem. Była to miła odmiana od jej dotychczasowych doświadczeń z amerykańskimi mężczyznami. Mało który z nich traktował ją jak dorosłą kobietę, a co dopiero jak poważną lekarkę. Tymczasem Arthur chłonął jej opowieści, sam natomiast mówił niewiele. Początkowo Marietta uznała, że to najwyraźniej przejaw jego ciekawości, dopiero później zrozumiała, że Arthur bywa nadzwyczaj skryty. Właśnie stąd wynikały jego milczenie i rezerwa[74].

Po powrocie z Chicago na jej oddział w Szpitalu Ogólnym w Queens zaczęły przychodzić kwiaty. Całe mnóstwo kwiatów, krępująco dużo kwiatów, codziennie nowy bukiet. Arthur, niegdyś dorabiający jako ich dostawca, przysyłał też Marietcie eleganckie bukieciki przeznaczone do przypinania do sukienki, których przecież nie mogła nosić podczas obchodu. Co gorsza, zaczął do niej wydzwaniać o najróżniejszych godzinach, przeszkadzał jej w pracy, by wyrażać swoje uwielbienie[75].

W środku nocy potrafił powiedzieć jej przez telefon: „Muszę się z tobą natychmiast zobaczyć”.

„Nie mogę – odpowiadała Marietta. – Jestem wykończona”.

„Muszę się z tobą zobaczyć – naciskał. – Kiedy znajdziesz czas?”

Jego upór wydawał się przytłaczający[76]. A jednak Arthur Sackler miał w sobie to coś. Imponował żywotnością, śmiałym wizjonerstwem i tym, że nigdy nie przyjmował odmowy. W jego obecności Marietta czuła, że wszystko jest możliwe. Nie istniały przeszkody nie do pokonania. Najlepiej świadczy o tym następujący fakt: gdy Marietta dowiedziała się, że Arthur Sackler, człowiek, z którym spotykała się od dłuższego czasu, ma żonę i dwójkę dzieci, on tylko machnął ręką. To nieistotny szczegół, oznajmił, drobny kłopot, którym żadne z nich nie musi się przejmować.

Pewnego dnia bracia Sacklerowie zrzucili się po kilka dolarów na zakup królika. Chcieli zbadać, jak to się dzieje, że elektrowstrząsy zapewniają przejściową poprawę stanu pacjenta. Dlaczego porażenie mózgu prądem mogło przynieść nieco ulgi? Wykorzystali jeden z aparatów dostępnych w Creedmoor, przyłożyli królikowi elektrody do oklapłego ucha i puścili prąd. Zauważyli, że naczynia krwionośne w uchu natychmiast się rozszerzyły i napełniły krwią. Zaledwie kilka sekund później stwierdzili, że drugie ucho, to, które nie otrzymało wstrząsu, również jest mocniej ukrwione. Najwyraźniej prąd spowodował uwalnianie jakiegoś związku chemicznego, który następnie zaczął krążyć w krwiobiegu, dotarł do drugiego ucha i rozszerzył naczynia. Pomyśleli o histaminie, hormonie wytwarzanym, gdy dochodzi do uszkodzenia tkanek, i powodującym zwężanie się naczyń krwionośnych. Czy to możliwe, że wstrząs elektryczny powoduje wyrzut histaminy i zaciskanie się naczyń krwionośnych w ciele, by więcej krwi i tlenu dotarło do mózgu? A jeśli tak, czy dałoby się podać pacjentowi histaminę bezpośrednio, bez konieczności używania aparatury do elektrowstrząsów?[77]

Sacklerowie zaczęli prowadzić w Creedmoor eksperymenty na chorych[78]. Z klinicznego punktu widzenia rozmiar placówki zawsze stanowił problem: było tam zbyt dużo pacjentów i zbyt mało personelu, lekarze i pielęgniarze co chwila mieli do czynienia z jakąś sytuacją awaryjną. Jeśli jednak chciało się badać choroby psychiczne, zamiast je leczyć, liczba pacjentów stawała się ogromną zaletą. Łatwo było tu zbierać dane. Arthura tak bardzo podnieciła perspektywa prowadzenia badań, że ściągnął do Creedmoor swojego mentora, Van O.

Podali zastrzyki z histaminy czterdziestu pacjentom, u których zdiagnozowano schizofrenię. Stan prawie co trzeciego z nich poprawił się na tyle, że można go było wypisać[79]. Pacjenci, którym żadna inna terapia nie pomagała, dobrze reagowali na histaminę[80]. Na podstawie swoich badań bracia Sackler opublikowali ponad sto artykułów naukowych. Mieli zamiar – jak to ujęli – poznać „chemiczne przyczyny obłędu”[81]. Arthur dzięki swoim nietypowym doświadczeniom redaktora, specjalisty do spraw marketingu i copywritera wiedział, jak przyciągnąć zainteresowanie prasy. „Lekarze wierzą, że udało się znaleźć sposób leczenia chorób psychicznych bez hospitalizacji”, ogłosiła gazeta „Philadelphia Inquirer”[82]. Bracia prognozowali, że dzięki ich odkryciom liczba pacjentów wypisywanych do domu będzie mogła wzrosnąć dwukrotnie[83]. Artykuł w czasopiśmie „Better Homes and Gardens” sugerował z ewidentną przesadą, że „sformułowana przez Sacklerów teoria chemicznej aktywności mózgu jest rewolucyjna i niemal tak skomplikowana jak teoria względności Einsteina”[84].

Gdyby uwierzyć prasie, można by dojść do wniosku, że tercet braci ze szpitala psychiatrycznego w Queens znalazł rozwiązanie zagadki medycznej, z którą ludzkość zmagała się od tysięcy lat. Jeżeli choroby psychiczne naprawdę wynikały z procesów chemicznych zachodzących w mózgu, być może terapia również powinna sprowadzać się do zastosowania chemii. Kto wie, może w przyszłości do wyleczenia szaleństwa wystarczą zwykłe tabletki? Czasopismo „Brooklyn Eagle” wychwalało Sacklerów: oto chłopcy z dzielnicy, którym udało się odnieść wielki sukces. „Wystarczyło, że trzej bracia, absolwenci szkoły średniej Erasmus Hall, ruszą tym samym tropem – pisała gazeta i dodawała: – Teraz wszyscy trzej mają gabinety na Manhattanie”[85].

Prasa rzadko kiedy rozróżniała braci, nazywano ich po prostu Sacklerami, jednak w rzeczywistości Arthur zawsze grał główną rolę. Po śmierci ojca zyskał jeszcze większą władzę[86]. Bracia byli akurat w pracy w Creedmoor, gdy dowiedzieli się, że Isaac dostał ataku serca[87]. Natychmiast pospieszyli do szpitala. Umierając, był przytomny, zdążył czule pożegnać się z rodziną. Powiedział Sophie, że wciąż pamięta niebieską sukienkę, którą miała na sobie, gdy po raz pierwszy ją zobaczył. Przeprosił synów za to, że nie może pozostawić im w spadku niczego oprócz dobrego nazwiska. Była to jego mantra. Jeśli stracisz majątek, zawsze możesz zacząć od nowa, powtarzał, ale utracie dobrego nazwiska nie da się zaradzić.

Po śmierci ojca Arthur zaczął z własnych pieniędzy finansować badania prowadzone z Raymondem i Mortimerem. W publikowanych artykułach często umieszczali informację, że eksperymenty były możliwe „dzięki grantom imienia Isaaca Sacklera”[88]. Arthur zazwyczaj figurował na pierwszym miejscu listy autorów. Na fotografii zamieszczonej w „New York Herald Tribune” widzimy braci odbierających nagrodę. Raymond, najmłodszy, stoi z trochę niepoważnym uśmiechem. Mortimer ma zaciśnięte usta, na nosie okulary w grubych oprawkach. Ciemne włosy pokryte brylantyną zaczesał do tyłu, w ręku trzyma papierosa. Arthur został uchwycony z profilu, ma garnitur z klapami w szpic i dobrodusznie patrzy na swoich braci[89]. Wyglądają jak naukowcy o krok od wielkiego przełomu. Powtarzali wszem wobec, że ich badania mogą ostatecznie „zapobiec obłędowi”[90].

*

Arthur był żonaty od 1934 roku[91], wziął ślub jeszcze podczas studiów medycznych. Jego wybranką została Else Jorgensen, imigrantka, córka duńskiego kapitana statku[92]. Przedstawił ich sobie kolega Arthura z roku[93]. Ponieważ studentom szkoły medycznej nie wolno było się żenić, Arthur początkowo trzymał związek w tajemnicy[94]. Else również studiowała na Uniwersytecie Nowojorskim, ale po dwóch latach przerwała naukę, bo potrzebowała pieniędzy. Młodzi zamieszkali niedaleko Szpitala Lincolna na Bronksie, potem przenieśli się do mieszkania przy Zachodniej Dwudziestej Piątej Ulicy na Manhattanie[95]. W 1941 roku urodziła się ich pierwsza córka Carol, dwa lata później na świat przyszła Elizabeth.

Choć Marietta dowiedziała się, że Arthur ma drugie życie, nadal czuła, że nie liczy się dla niego nic oprócz niej. Niedługo po powrocie z Chicago zabrał ją na kolację do włoskiej restauracji Grotta Azzura przy Mulberry Street w dzielnicy zwanej Małą Italią[96]. W romantycznej atmosferze oznajmił, że chce widywać ją jak najczęściej.

„Jestem zbyt zmęczona – broniła się. – Praca w szpitalu wysysa ze mnie całą energię”.

Arthur nie chciał o tym słyszeć. Sam przecież także ciężko pracował, miał kilka etatów i rodzinę, a mimo to znajdował czas dla Marietty.

„Chcę być z tobą. Przez cały czas”, powiedział jej.

„Wiesz, Arthurze, mogłabym za ciebie wyjść – powiedziała mu Marietta. – Ale nie chcę rozbijać twojego małżeństwa”.

Niezrażony Arthur słał jej listy miłosne; latem 1949 roku proponował, żeby zaczęli razem „nowe życie, pełne nadziei, radości i namiętności”. Wyobrażał sobie, że nawiążą partnerską współpracę dla dobra ogółu. „Połączymy siły, będziemy razem pracować, żeby pomóc ludziom, staniemy się pionierami nowych dziedzin medycyny, wniesiemy wkład w rozwój ludzkości”. Wkrótce listy stały się jeszcze bardziej niecierpliwe. „Nie mogę bez Ciebie żyć – pisał. – Kocham Ciebie i tylko Ciebie. […] Jestem tylko i wyłącznie Twój”[97].

Mimo to oboje skrywali ambiwalentne uczucia. Marietta chciała się skupić na karierze medycznej, myślała też o krewnych pozostawionych w Niemczech. Jej babcia niedawno zmarła i Marietta odziedziczyła rodzinną firmę farmaceutyczną[98]. Poza tym coraz wyraźniej uświadamiała sobie, że Arthur bywa nieskory do podejmowania decyzji. Zawsze chciał robić wszystko naraz: zapisywać się na najróżniejsze kursy, brać każdą pracę, która mu się trafiała. Próbował zjeść ciastko i mieć ciastko. Nie lubił żadnych ograniczeń. Miał żonę, dzieci, kilka dobrze zapowiadających się karier. Wydawało się, że zamiast z czegokolwiek rezygnować, najchętniej po prostu uczyniłby Mariettę jeszcze jednym elementem całej tej mieszanki. „Dokonywanie wyborów przychodziło mu z trudem – wspominała po latach Marietta. – Tym razem musiał jednak podjąć decyzję, bo byłam w ciąży”[99].

3

Med Men

W 1949 roku w czasopismach medycznych zaczęła się pojawiać nietypowa reklama: grube brązowe litery na zielonym tle układały się w napis „Terra bona”[1]. Nie było wiadomo, co to oznacza ani czy chodzi o jakiś konkretny produkt. Podpis głosił: „Człowiek zawdzięcza ziemi nie tylko chleb”. Następnie tłumaczono, że nowe antybiotyki odkryte w glebie pozwalają wydłużać ludzkie życie. „W pozyskiwaniu, badaniu i produkcji tych jakże istotnych leków niemałą rolę odgrywa […] Pfizer”.

Brooklyńska firma Chas. Pfizer & Company działała od ponad stulecia jako skromny producent odczynników chemicznych[2]. Aż do drugiej wojny światowej tego rodzaju przedsiębiorstwa zajmowały się głównie sprzedażą hurtową, nie tworzyły żadnych marek, ich klientami były zaś inne firmy oraz aptekarze, którzy następnie sami przygotowywali leki z kupionych składników[3]. Jednak na początku lat czterdziestych, wraz z pojawieniem się penicyliny, nastała nowa epoka antybiotyków, lekarstw o silnym działaniu, zdolnych zapobiegać infekcjom bakteryjnym. Po przystąpieniu Stanów Zjednoczonych do wojny zapotrzebowanie na penicylinę gwałtownie wzrosło, zlecono więc firmom takim jak Pfizer, by zaczęły ją wytwarzać[4]. Nim konflikt dobiegł końca, model biznesowy branży farmaceutycznej zmienił się raz na zawsze[5]. Teraz produkowano na skalę masową nie tylko odczynniki, ale też gotowe leki. Penicylina była rewolucyjna, ale nie została opatentowana – każdy mógł ją wytwarzać. Żadna firma nie miała monopolu, antybiotyk pozostawał tani, a zatem niezbyt lukratywny[6]. Pfizer postanowił wziąć się za poszukiwanie innych farmaceutyków, takich, które dałoby się opatentować i sprzedawać za większe pieniądze[7].

Nastała era „cudownych leków”[8]. Okres powojenny to czas boomu w branży farmaceutycznej i powszechnej optymistycznej wiary w innowacje naukowe. Spodziewano się niesłychanych odkryć i nowych lekarstw pozwalających zapanować nad chorobami i śmiercią, a przy okazji zapewniających producentom kolosalne zyski. Śmiałe przepowiednie głoszone w Creedmoor przez Sacklerów, którzy przekonywali, że pewnego dnia każdą chorobę psychiczną da się wyleczyć dzięki odpowiedniej tabletce, dobrze wpasowywały się w ówczesny klimat. Nim nadeszły lata pięćdziesiąte, amerykańska branża farmaceutyczna niemal co tydzień ogłaszała powstanie jakiegoś nowego, przełomowego lekarstwa[9].

Określano je mianem „etycznych leków”, co miało sugerować, że nie chodzi o byle fałszywe eliksiry i panacea sprzedawane przez wędrownych handlarzy. Za przepisywanie pacjentom nowych farmaceutyków odpowiadali wyłącznie lekarze, dysponujący bloczkami receptowymi. Ponieważ na rynek trafiało teraz mnóstwo leków, producenci musieli zwrócić się do specjalistów od reklamy, by ci pomogli im dotrzeć do lekarzy i pacjentów. Kierownikiem Pfizera był młody, przebojowy John McKeen[10]. Jego firma opracowała niedawno antybiotyk o nazwie handlowej Terramycyna, na cześć miasteczka Terre Haute w Indianie, skąd rzekomo pochodziła gleba, z której go wyizolowano[11]. McKeen uważał, że jeśli tylko Terramycyna zostanie odpowiednio rozreklamowana, może stać się prawdziwym przebojem, pragnął więc jak najintensywniej zachwalać ją hurtownikom i szpitalom[12]. W tym celu zwrócił się do niewielkiej nowojorskiej agencji, specjalizującej się w reklamie leków[13]. Nosiła ona nazwę William Douglas McAdams. Jej właścicielem był Arthur Sackler.

„Dajcie mi pieniądze, a nazwy Terramycyna i Pfizer staną się znane w całym kraju”, oznajmił Arthur McKeenowi i jego partnerom[14].

William Douglas McAdams[15] był dawniej dziennikarzem w Winnetka w stanie Illinois, pracował dla „St. Louis Post-Dispatch”, ale w 1917 roku porzucił prasę i postanowił zająć się reklamą. Początkowo prowadził dość tradycyjną agencję, odpowiadał za reklamę produktów takich jak płatki owsiane czy fasolka konserwowa. Wśród jego klientów była też firma E. R. Squibb, producent tranu z wątroby dorsza[16]. McAdams wpadł na pomysł: Squibb sprzedałby więcej tranu, gdyby reklamować produkt wśród lekarzy[17], umieścił zatem reklamę w czasopiśmie medycznym. Zadziałało, sprzedaż wzrosła i pod koniec lat trzydziestych McAdams postanowił wyspecjalizować się we współpracy z branżą farmaceutyczną[18]. W 1942 roku zatrudnił Arthura Sacklera[19].

Arthur nie skończył jeszcze trzydziestu lat, ale przecież podczas wielkiego kryzysu musiał zrezygnować z dzieciństwa, wskoczyć prosto w dorosłość i przez całe liceum i studia zarabiać sprzedawaniem i pisaniem reklam, toteż gdy McAdams przyjął go do pracy, miał już półtorej dekady doświadczenia w branży[20]. Wykształcenie medyczne stanowiło dodatkowy atut, podobnie jak dobre oko i żywe pióro. Poza tym Arthur umiał znajdować sobie mentorów. Van O stał się jego mistrzem w psychiatrii, a McAdams (na którego Arthur mówił „Mac”) w reklamie[21]. Młody Sackler idealnie nadawał się do pracy w agencji i był wdzięczny Macowi za otrzymaną szansę, gdyż firmy reklamowe z Madison Avenue uważał za „zamknięty klub”[22], nieprzyjmujący w zasadzie osób żydowskiego pochodzenia. Ze względu na jasne oczy i włosy Arthur mógł udawać goja – czasem zresztą to robił[23] – był jednak niezwykle wyczulony na antysemityzm, powszechny wówczas nawet w Nowym Jorku[24].

Oficjalnie u McAdamsa tylko sobie dorabiał, bo przecież miał pełnoetatową pracę w Creedmoor. W biurze agencji spędzał długie godziny, głównie nocami i w weekendy[25]. Okazja, by połączyć zainteresowanie medycyną, marketingiem i farmaceutykami, była nieodparcie atrakcyjna – nic dziwnego, że Arthur znakomicie odnalazł się w firmie. Reklamowanie etycznych leków uchodziło za względnie nudną działkę; marketingowcy woleli tworzyć chwytliwe kampanie papierosów, samochodów i kosmetyków. Do niedawna większość leków sprzedawanych na receptę nie miała nawet nazw handlowych, trudno było też wskazać cechy, którymi się różniły[26]. Poza tym leki wydawały się niezbyt seksowne. Jak niby uczynić pigułkę atrakcyjną?

Arthur miał odpowiedź: należało zastosować dokładnie te same uwodzicielskie sztuczki, co w przypadku innych produktów, znaleźć chwytliwe hasło, przygotować rzucającą się w oczy grafikę, a przede wszystkim skierować reklamę do wpływowej grupy odbiorców, czyli do lekarzy wypisujących recepty. Nabożny szacunek do profesji medycznej Arthur odziedziczył po rodzicach. Lubił mawiać: „Wolałbym powierzyć los swój i swojej rodziny innemu lekarzowi niż państwu”[27]. Cieszyło go zatem, że przygotowywane przez niego kampanie reklamowe będą docierały do medyków. Przyciągające wzrok reklamy agencji McAdams publikowano w czasopismach medycznych, materiały informacyjne wysyłano bezpośrednio do gabinetów lekarskich. Ponieważ lekarze najbardziej ufali kolegom po fachu, Arthur werbował do pomocy wpływowych członków środowiska. Przywodziło to na myśl pomysł producenta płatków śniadaniowych Wheaties, który umieszczał na pudełkach twarze sławnych sportowców. Za radą Arthura firmy farmaceutyczne powoływały się w swoich materiałach na badania naukowe (które wcześniej same sfinansowały), mające świadczyć o skuteczności i bezpieczeństwie zachwalanego leku. John Kallir, który przez dziesięć lat był podwładnym Arthura w agencji McAdams, wspominał: „Reklamy Sacklera wydawały się niezwykle poważne, lekarze zwracali się w nich do innych lekarzy. Ale tak naprawdę chodziło o to, żeby sprzedać produkt”[28].

Choć Arthur traktował samego siebie niezwykle poważnie, zwłaszcza gdy snuł rozważania o szlachetnej profesji medycznej, miał też poczucie humoru, co znajdowało odzwierciedlenie w reklamach jego agencji. Jedna z nich została zaprojektowana na wzór planszy z gabinetu okulistycznego:

IN

FEK

CJOM

TWOICH OCZU

NAJLEPIEJ ZARADZI

ANTYBIOTYK TERRAMYCYNA[29]

Po dwóch latach pracy w agencji McAdamsa Arthur został jej szefem[30]. Pfizer był cennym klientem, Arthur osobiście nadzorował wszystkie reklamy powstające na zlecenie firmy, osobiście też spotykał się z Johnem McKeenem w siedzibie Pfizera przy Bartlett Street 11 na Brooklynie. (W prywatnych rozmowach nazywał to „chodzeniem do jaskini lwa”)[31]. Jeden ze współczesnych Arthura mówił o nim, że „nie miał sobie równych, gdy idzie o pomysłowość”[32]. Terramycyna była antybiotykiem nowego rodzaju, lekiem o „szerokim spektrum działania”[33]. Pierwsze antybiotyki dawało się zastosować tylko w przypadku ściśle określonych chorób, wkrótce jednak zaczęto opracowywać takie, które zwalczały wiele różnych gatunków bakterii. Z perspektywy firm farmaceutycznych była to nadzwyczaj zyskowna strategia. Produktów niszowych należy unikać – zawsze opłaca się docierać do jak największego grona klientów naraz. Chociaż termin „szerokie spektrum działania” brzmi bardzo uczenie, został ukuty przez specjalistów od marketingu. W literaturze medycznej pojawił się po raz pierwszy przy okazji kampanii reklamowej powstałej pod okiem Arthura.

W pierwszej reklamie Terramycyny nazwa antybiotyku w ogóle nie padła. Arthur sprzedawał obietnicę nowego produktu i chciał, by odbiorcy zapamiętali, że za produkt ten odpowiada firma Pfizer. Intuicja podpowiadała mu, że nazwa przedsiębiorstwa jest równie ważna jak nazwa leku. Zapewniał swojego klienta, że wkrótce wszyscy będą znali nazwę Pfizer z egzotycznym niemym „p”. Reklamę teaserową, czyli taką, która z wielką pompą zapowiada, że wkrótce na rynku pojawi się tajemniczy nowy produkt, marketingowcy stosowali już wcześniej, aczkolwiek nie w odniesieniu do farmaceutyków. Pod tym względem Arthur był pionierem[34].

Wspólnie z McKeenem zaplanował też bezprecedensową ofensywę marketingową. Rola żołnierzy przypadła przedstawicielom handlowym: młodym, rzutkim, uzbrojonym w materiały promocyjne, odpowiedzialnym za odwiedzanie lekarzy i zachwalanie zalet leku. Początkowo było ich tylko ośmiu, reklamowali jednak Terramycynę tak zaciekle, że jak oceniała ówczesna prasa, „pobity został chyba rekord […]: lek, który dopiero co opuścił laboratorium, jest dziś powszechnie stosowany w leczeniu pacjentów”[35]. W ciągu zaledwie półtora roku liczba przedstawicieli handlowych wzrosła z ośmiu do trzystu; w roku 1957 było ich aż dwa tysiące[36]. Terramycyny nie da się nazwać szczególnie innowacyjnym czy przełomowym produktem, odniosła jednak ogromny sukces rynkowy za sprawą nowatorskiej kampanii marketingowej. Arthur Sackler zrewolucjonizował sposób reklamowania farmaceutyków, „wynalazł koło”, jak to ujął jego podwładny z firmy McAdams[37].

Od tej pory leki stały się z perspektywy marketingowców zwyczajnym produktem. Aby sprzedawać antybiotyki o szerokim spektrum działania, Arthur zastosował szeroko zakrojoną strategię. Wykupywał rzucające się w oczy reklamy w czasopismach medycznych, rzucił też do boju przedstawicieli handlowych, których zadaniem było odwiedzanie lekarzy, zapraszanie ich na obiad i rozdawanie broszur informacyjnych, zawierających rzekomo niezwykle poważne, merytoryczne informacje. Medyków zasypywano też reklamami pocztowymi. „Firmy farmaceutyczne adorują i uwodzą lekarzy z żarliwością młodych kochanków – stwierdził pewien dziennikarz. – Branża pragnie zdobyć duszę lekarza i dobrać się do jego bloczku z receptami, ponieważ lekarz zajmuje zupełnie wyjątkową pozycję: dyktuje konsumentowi, co ten ma kupić”[38].

Uwodzono naprawdę intensywnie i to od samego początku drogi zawodowej. Dawniej Arthur wymyślił, że szkoła biznesu, dla której pracował, mogłaby rozdawać darmowe linijki uczniom liceum Erasmus Hall; na podobnej zasadzie koncern farmaceutyczny Eli Lilly oferował studentom szkół medycznych darmowe stetoskopy. Firma Roche zapewniała studentom gratisowe podręczniki poświęcone zaburzeniom snu, alkoholizmowi i stanom lękowym – a więc przypadłościom, którym rzekomo dawało się zaradzić dzięki produktom koncernu[39]. Pfizer zaczął organizować turnieje golfowe dla lekarzy. Jego nazwę umieszczano na każdej piłeczce[40]. Nowy paradygmat oparty na promocji i rozróżnianiu marek od razu zaczął przynosić owoce. Zaledwie kilka lat po tym jak Arthur obmyślił kampanię Terramycyny, „New York Times” donosił: „Coraz więcej lekarzy wypisuje na receptach nazwy handlowe leków lub nazwy producentów”[41].

Nie wszyscy byli zachwyceni synergią medycyny i handlu. „Czy mamy wierzyć, że społeczeństwo odnosi korzyści, gdy lekarze i wykładowcy szkół medycznych wykonują swe obowiązki pośród natarczywego zgiełku handlowców, próbujących zwiększyć sprzedaż swoich leków?”, pytał Charles May, ceniony profesor Szkoły Medycznej Uniwersytetu Columbia[42]. Maya martwiło „niestosowne bratanie się” lekarzy odpowiedzialnych za przepisywanie farmaceutyków z ludźmi, którzy je produkują i sprzedają.

Tymczasem Arthur zbywał wszelką tego rodzaju krytykę, podkreślał bowiem, że wcale nie zajmuje się reklamą, lecz prowadzi działalność edukacyjną. Na rynek trafia tyle nowych lekarstw, że trzeba pomóc lekarzom zorientować się w ofercie, tłumaczył. Specjalista od reklamy próbuje zatem doprowadzić do sytuacji, która będzie korzystna dla wszystkich stron. Firmy farmaceutyczne opracowują nowe leki ratujące życie pacjentów, marketingowiec dostarcza lekarzom odpowiednie informacje. Lekarz wie dzięki temu, jak stosować leki, i koło się kręci. Nikt nikogo nie oszukuje, nikt nikogo nie próbuje wykorzystać. Arthur uważał ponadto lekarzy za nienagannie uczciwych i niepodatnych na złe wpływy. Owszem, zwykła gospodyni domowa może ulec wpadającej w oko reklamie w czasopiśmie – ale lekarz nie da się nabrać na żadne prymitywne sztuczki. Jego zadaniem jest dbanie o dobro pacjenta, pisał Arthur w niepublikowanym tekście: ani lekarz, ani pacjent nie potrzebują, żeby ktokolwiek bronił ich przed nieprawdziwymi reklamami, bo przecież „nie są tępi i szybko odkryją, że się ich zwodzi”[43].

Zdawało mu się, że ujrzał przyszłość, nowy świat, w którym firmy farmaceutyczne i marketingowcy będą oferować ludziom wspaniałe innowacyjne produkty, a przy okazji zarabiać mnóstwo pieniędzy. Zdaniem Arthura krytycy próbowali zahamować niezwykle ekscytujące postępy dokonujące się niemal każdego dnia. Więcej, chcieli „cofnąć nas do dawnej epoki”[44].

Jeszcze zanim zainicjował kampanię Terramycyny, kupił agencję reklamową McAdamsa[45]. Mac był „stary i zmęczony”[46], Arthur zaś genialny i pełen energii, wspominał pewien pracownik, który znał ich obu. Gdy pół wieku później Arthura przyjmowano do Galerii Sław Reklamy Medycznej, w laudacji padły następujące słowa: „Doktor Arthur Sackler, człowiek wielu talentów, w największym stopniu przyczynił się do tego, że reklama medyczna jest dziś tym, czym jest”. To właśnie on „pozwolił w pełni wykorzystać siłę reklamy i promocji, by zwiększać sprzedaż farmaceutyków”[47].

Pewnego lutowego dnia w 1950 roku, gdy kampania reklamowa Terramycyny toczyła się pełną parą, Arthur, Mortimer i Raymond oraz ich mentor Van O wzięli udział w otwarciu ich własnego ośrodka badawczego Instytutu Badań Psychobiologicznych Creedmoor[48]. Mieścił się on na terenie szpitala w budynku H[49]; sześćdziesiąt dwa tamtejsze pomieszczenia[50] przeznaczono na leczenie pacjentów histaminą oraz eksperymenty z innymi rodzajami terapii zdolnymi zastąpić elektrowstrząsy[51]. Arthur odniósł prawdziwy triumf. Choć bez wątpienia zainicjował i nadzorował proces tworzenia ośrodka, nie zdecydował się objąć najwyższego stanowiska. Szefem i twarzą nowej placówki miał zostać Van O; Arthur powierzył sobie mniej prestiżową funkcję „kierownika do spraw badań”[52]. Może chciał w ten sposób okazać szacunek mentorowi, a może równoczesna praca na dwóch etatach (w agencji reklamowej na Manhattanie i w publicznym szpitalu psychiatrycznym w Queens) nauczyła go, że jeśli ma się rozmaite potencjalne konflikty interesów, lepiej nie rzucać się za bardzo w oczy.

Mimo to nie odmówił sobie okazji, by zrobić nieco szumu. Na uroczystości otwarcia instytutu zjawiło się czterysta osób[53], honory odprawił Przewodniczący Zgromadzenia Ogólnego ONZ[54]. Nawet Harry LaBurt, władczy i pozbawiony wyobraźni kierownik Creedmoor, który w przeszłości ścierał się z Arthurem, nie miał wyboru: musiał przyjść i pogratulować swojemu młodemu pracownikowi wielkiego osiągnięcia[55]. Van O zabrał głos i nakreślił śmiałe plany. Razem z Sacklerami zamierzał odkryć metody pozwalające wcześnie diagnozować choroby psychiczne i rozwijać wiedzę biochemiczną, by owe choroby leczyć. Otwarcie instytutu, oznajmił, to początek „złotej ery psychiatrii”[56].

Kilka kilometrów dalej, w pokoju w Szpitalu Nowojorskim na dolnym Manhattanie, Marietta Lutze właśnie zaczęła rodzić[57]. Arthur zawsze zajmował się kilka rzeczami naraz; nieszczęśliwym zrządzeniem losu musiał wybrać, czy będzie obecny przy narodzinach instytutu czy swojego dziecka. Wybrał to pierwsze. Dowiedziawszy się, że Marietta jest w ciąży, postanowił odejść od żony, wyjechali więc do Meksyku, gdzie uzyskali szybki rozwód. (W opublikowanej później przez rodzinną fundację biografii Arthura, opartej na jego wspomnieniach, rozstanie zostało przedstawione jako polubowne i wręcz nieuchronne; Else, pisano, „pogodziła się z faktem, że Sackler to człowiek o nieprawdopodobnych osiągnięciach, któremu nigdy nie zdołałaby dotrzymać kroku”)[58].

W grudniu 1949 roku, zaraz po powrocie z Meksyku, Arthur wziął cichy ślub z Mariettą. Przeprowadzili się na Long Island, kupili posiadłość na przedmieściu o nazwie Albertson, przy Searingtown Road. Poszukiwania zajęły im nieco czasu, Arthur bowiem chciał zamieszkać w domu niekonwencjonalnym i wyjątkowym[59]. Cena nie grała roli – miał przecież pieniądze dzięki karierze w branży reklamowej. Wybór padł na starą holenderską farmę, zbudowaną pierwotnie w dzielnicy Flushing około 1700 roku, później przeniesioną do Albertson[60]. Dokoła domu rosły bukszpany, w środku pod sufitem biegły odsłonięte belki stropowe. Dzielone drzwi składały się z dwóch części, górnej i dolnej, otwieranych niezależnie od siebie, podłogę wykonano z szerokich, ręcznie ciosanych desek[61]. Marietta uważała, że panuje tu nieco mroczna atmosfera, ale Arthur, zakochany w przeszłości, od razu wpadł w zachwyt – dom pochodził wszak z tej samej epoki co drewniany holenderski budynek pośrodku dziedzińca liceum Erasmus Hall.

Marietta cieszyła się, że zamieszkała z Arthurem, choć z początku nie było im łatwo. Jego matka Sophie stanowczo sprzeciwiała się ich małżeństwu, nie mogła bowiem pogodzić się z tym, że Arthur zostawił swoją pierwszą żonę i że Marietta jest niemiecką gojką[62]. (Wszyscy znali prawdziwą przeszłość Marietty, choć wiele lat później pewien przyjaciel Arthura twierdził – wbrew faktom – że musiała „uciekać z Niemiec przed nazistami”[63], co brzmiało tak, jak gdyby była prześladowaną Żydówką lub należała do opozycji). Przez kilka pierwszych lat Sophie kompletnie ignorowała drugą synową. Znacznie lepiej układały się relacje Marietty z Raymondem i Mortimerem, z którymi wszak zaprzyjaźniła się, zanim poznała Arthura. Mimo to w świecie zżytej rodziny Sacklerów czuła się jak nieproszony gość. „Uważano mnie za intruza, panowało przekonanie, że zmusiłam Arthura do małżeństwa – pisała później. – Na domiar złego pochodziłam ze znienawidzonego kraju”[64].

Kiedy zaczęła rodzić, Arthur zawiózł ją do szpitala, tam jednak zostawił ją i pospieszył do Queens na ceremonię otwarcia instytutu badawczego w Creedmoor. Marietta nie miała o to pretensji; wiedziała, jak wiele znaczy dla niego instytut. Niedługo potem wydała na świat chłopca[65]. Był drobny, pomarszczony, miał długie nogi. W żydowskich rodzinach nie ma zwyczaju nadawania synowi imienia po ojcu, Marietta wybrała jednak imiona Arthur Felix. Dobre imię należało przekazać kolejnemu pokoleniu. Zapewne chciała też postawić tamę wszelkim sugestiom, że dziecko drugiej żony nie jest prawdziwym Sacklerem. Urodziwszy Arthurowi jego pierwszego syna, poczuła się nagle ważna: przyczyniła się wszak do rozwoju dynastii i liczyła, że tym samym zapewni sobie wyższy status w rodzinie. Po otwarciu instytutu Creedmoor Arthur natychmiast wrócił do szpitala, by zobaczyć małego. Ray i Morty przynieśli kwiaty.

Jeszcze będąc w ciąży, Marietta, ku zadowoleniu męża, postanowiła, że zrezygnuje z pracy, choć dręczyły ją pewne wątpliwości[66]. Teraz zajmowała się dzieckiem, Arthur zaś spędzał całe dnie w Creedmoor i całe noce w agencji McAdams. Wieczorami, gdy mały spał, Marietta szykowała kolację, stroiła się – Arthur lubił, gdy zasiadała do stołu w eleganckiej sukience – zapalała świece i czekała na powrót męża[67].

Zamiast zrezygnować z części obowiązków zawodowych i wygospodarować czas dla nowej rodziny, Arthur znalazł sobie dodatkowe zajęcia[68]. Został redaktorem czasopisma „Journal of Clinical and Experimental Psychobiology”, założył wydawnictwo medyczne i serwis informacyjny dla lekarzy, przyjął stanowisko szefa Instytutu Radia i Telewizji Medycznej, a ponadto zainicjował powstanie radiostacji finansowanej przez firmy farmaceutyczne, która non stop nadawała audycje poświęcone medycynie. Otworzył też pracownię badawczą afiliowaną przy Brooklyńskim Kolegium Farmacji[69]. Był jak opętany; zdawało się, że co tydzień zakłada nową firmę lub spółkę. To wszystko dlatego, tłumaczył, że brakuje źródeł informowania opinii publicznej o nowych, rewelacyjnych badaniach, na przykład tych, które prowadził w Creedmoor wespół z braćmi. Nowe wydawnictwa i inne przedsięwzięcia miały stanowić rozwiązanie problemu[70]. Arthur pompatycznie porównywał się do Hipokratesa, który nie tylko leczył pacjentów, ale też nauczał medycyny[71]. Marietcie natomiast mąż kojarzył się z odlanym z brązu posągiem Atlasa przed Rockefeller Center, kolosem dźwigającym kulę ziemską na swych muskularnych barkach[72].

Chłopak z Brooklynu dorastający podczas wielkiego kryzysu przeszedł całkowitą metamorfozę. Arthur Sackler był teraz uznanym badaczem i naukowcem, czuł się ważny. Niektórzy starzy pracownicy agencji McAdams nadal zwracali się do niego per „Artie”, ale dla większości ludzi stał się „doktorem Sacklerem”. Nosił eleganckie garnitury, stylem bycia starał się podkreślać swoją władzę i pozycję. Delektował się okazywanym mu poważaniem, lubił pochlebstwa, wydawało się, że czerpał z nich dodatkową energię, jak gdyby znalazł sposób, by metabolizować podziw otoczenia[73]. Prawie całkowicie pozbył się brooklyńskiego akcentu, zamiast tego opanował wyrafinowany typ wymowy, będący mieszanką akcentu amerykańskiego i brytyjskiego[74]. Nadal mówił cicho, w jego jedwabistym, wytwornym głosie bez trudu dawało się usłyszeć pewność siebie.

Nieco ponad miesiąc po narodzinach syna pojechał razem z Van O do Waszyngtonu, żeby wystąpić przed komisją senacką i poprosić o fundusze dla instytutu badawczego Creedmoor[75]. „Traktowanie chorób psychicznych jako problemu o podłożu biochemicznym pozwoli zwiększyć odsetek pacjentów wypisywanych ze szpitala – obiecywał senatorom. – Terapia biochemiczna sprawi również, że wiele osób w ogóle nie będzie potrzebowało hospitalizacji”. Leczenie będzie się odbywało w gabinetach lekarskich. „Prewencja jest bez wątpienia lepsza niż wydawanie pieniędzy na budowę kolejnych szpitali”.

Przewodniczący komisji, Dennis Chavez, senator ze stanu Nowy Meksyk, był sceptyczny. Załóżmy, mówił, że rząd federalny zdecyduje się wesprzeć finansowo tego rodzaju badania. Lekarze z Creedmoor skorzystają z publicznych pieniędzy, a następnie przejdą do sektora prywatnego. „Czy tego rodzaju przedsięwzięcie nie powinno aby służyć całemu społeczeństwu, a nie tylko psychiatrom?”

Arthur jak zwykle dał wyraz swojej wierze w fundamentalną uczciwość i prawość profesji medycznej. „Służenie całemu społeczeństwu jest podstawowym zadaniem każdego lekarza”, oznajmił.

„Zgadza się – powiedział Chavez. – Ale wiadomo, że nie raz trafia się na kupców weneckich”.

Arthur poczuł, że ogarnia go wściekłość. Antysemickie aluzje były w 1950 roku na porządku dziennym, również w Senacie Stanów Zjednoczonych – ale Kupiec wenecki? Chavez w ogóle nie owijał w bawełnę. Czyżby komisja uważała Arthura za jakiegoś chciwego Shylocka, który próbuje podstępem wyłudzić fundusze?

„Na moje szczęście…”, zaczął Arthur.

Chavez przesłyszał się i warknął: „Nieszczęście”.

„Na moje szczęście – powtórzył Arthur z całą godnością, na jaką był w stanie się zdobyć – nigdy żadnego nie spotkałem”.

Choć dotykały go uprzedzenia, w agencji McAdams był królem. W branży reklamowej szeptano, że u Sacklera dzieją się ekscytujące rzeczy, i jak wspominał jeden z pracowników, agencja stała się „magnesem przyciągającym utalentowanych ludzi”[76]. Arthur miał do nich oko, zaczął zatrudniać świetnych copywriterów i grafików, czasem też podbierał ich innym firmom. Jak na ówczesne standardy, był wyjątkowo otwartym szefem. Od podwładnych oczekiwał tylko talentu i zapału, nic innego się nie liczyło. Zatrudniał wielu Żydów, którzy w tamtym okresie nie mogli raczej liczyć na posadę w branży. „Miał słabość do uchodźców z Europy”, wspominał Rudi Wolff, grafik i designer pracujący w firmie McAdams w latach pięćdziesiątych[77]. W firmie pracowali ludzie, którzy przeżyli Shoah lub musieli uciekać przed nędzą i zamętem politycznym. „Trafiali się też lekarze – opowiadał Wolff. – I ludzie z doktoratami, którzy wcześniej nie mieli nic wspólnego z reklamą, ale Arthur uznał, że będzie z nich pożytek. Pracowali u nas czarni. Zatrudnialiśmy pisarzy, którzy w czasach maccartyzmu padli ofiarami polowań na czarownice. Arthur chętnie ich przyjmował”. Pewnego razu szwedzki designer, komunista, wywołał w biurze pożar, gdyż spalił kilka reklam McAdamsa, by pokazać, co myśli o tego rodzaju „kapitalistycznych śmieciach”. „Został strasznie obsztorcowany przez dyrektora do spraw artystycznych, ale roboty nie stracił. Nam wszystkim wydawało się to przezabawne”, wspominał Wolff.

W latach trzydziestych Arthur również flirtował z komunizmem[78], jako student działał w ruchu związkowym, wstąpił też do organizacji antyfaszystowskiej. Podobną aktywność podejmowało wielu młodych ludzi dorastających na Brooklynie w latach wielkiego kryzysu: panowało wówczas powszechne przekonanie, że kapitalizm skompromitował się raz na zawsze. Podobne poglądy wyznawał Mortimer Sackler, a Raymond, według odtajnionych akt FBI, wstąpił do partii komunistycznej razem ze swoją żoną Beverly Feldman, którą poślubił w 1944 roku[79]. „Agencja McAdams zatrudniała sporo osób o podejrzanych poglądach politycznych – opowiadał John Kallir, ówczesny podwładny Arthura. – Właśnie to mi się tam podobało”[80].

Firma zajmowała kilka pięter budynku przy Zachodniej Czterdziestej Trzeciej Ulicy 25, w biurze panowała swobodna atmosfera, czuło się klimat bohemy. Na dole mieściła się redakcja czasopisma „The New Yorker”; Kallir i jego koledzy byli zachwyceni, gdy odkryli, że parę kondygnacji pod nimi pracuje słynny rysownik Charles Addams, twórca makabrycznych komiksów o rodzinie Addamsów. Dla żartu wydrukowali fotografię małego dziecka, przyczepili ją do sznurka i spuścili za okno, żeby poprzeszkadzać Addamsowi w robocie. Po kilku minutach poczuli lekkie szarpnięcie, wciągnęli zdjęcie i zobaczyli, że Addams dorysował na czole brzdąca dziurę po kuli[81].

„Mieliśmy ogromny budżet na grafikę, więc różni artyści przychodzili do nas, żeby pokazywać swoje portfolio” – wspominał Rudi Wolff. Jednym z nich był młody Andy Warhol[82]. „Jako dyrektor do spraw artystycznych rozporządzałem forsą, mówiłem więc: »Andy, narysuj dziesięć portretów dzieci, same buzie, mają być ładne«. Wychodziło mu to przepięknie”. Warhol lubił rysować koty. Agencja McAdams wykorzystała jedną z jego grafik w reklamie produktu firmy Upjohn[83].

Choć Arthur zapewniał podwładnym swobodną, twórczą atmosferę, nie oznaczało to bynajmniej, że łatwo się dla niego pracowało. Tony D’Onofrio, inny weteran agencji McAdams, nazywał go człowiekiem „kontrowersyjnym, nieprzyjemnym i trudnym”[84]. Arthur pracował bez ustanku i tego samego oczekiwał od podwładnych, ponadto ze względu na swoje copywriterskie doświadczenie uważał, że może się wtrącać w pracę innych ludzi[85]. Nawet jego dobrotliwość miała mniej sympatyczne oblicze. Gdy żydowscy podwładni zwracali się od niego z prośbą o podwyżkę, odmawiał i powołując się na antysemityzm panujący w branży, mówił: „Pamiętajcie, nigdzie indziej was nie zatrudnią”[86]. Kiedy jeden z copywriterów dostał ofertę pracy w firmie Eli Lilly, Arthur stwierdził pogardliwie: „Lilly? Tam nie lubią Żydów. Po miesiącu cię wyrzucą”[87].

„Nie płacono nam zbyt dobrze – przyznawał Rudi Wolff. – Ale nikt nie odchodził”[88].

Wolff również był Żydem, ściśle przestrzegał reguł koszerności. Kiedy się zaręczył, Arthur, ku jego zaskoczeniu, urządził z tej okazji przyjęcie w swoim domu przy Searingtown Road. Razem z Mariettą zadbali o to, by gościom podano koszerne dania, oznakowane niewielkimi chorągiewkami z gwiazdą Dawida. Wolff był wzruszony, zarazem jednak dostrzegał w geście Arthura pewną sztuczność. „Chciał trochę poprawić swój wizerunek”, opowiadał. Arthur chętnie prezentował się jako wrażliwy, ludzki pracodawca. „Nie byłem idiotą. Zrobił to dla mnie, ale też dla siebie”[89]. Harry Zelenko, inny pracownik z tamtego okresu, mówił: „Artie potrafił zachowywać się czarująco, zasadniczo jednak był dość samolubnym gościem”[90].

Gdy Arthur zaczął pracować w agencji McAdams, szybko znalazł tam rywalkę w osobie młodej Helen Haberman, protegowanej Maca, typowanej przez niektórych na jego następczynię[91]. Haberman napisała później powieść, roman à clef, o dziewczynie zatrudnionej w firmie reklamowej na Manhattanie. Jednym z bohaterów jest młody ambitny nowojorczyk, rozprawiający z podnieceniem o swoich eksperymentach dotyczących hormonów i biochemii. „Pracował przez trzysta sześćdziesiąt pięć dni w roku, dopóki nie wyprzedził wszystkich konkurentów, nieskorych harować tak dużo ani tak ciężko”[92]. Z drugiej strony jest mało prawdopodobne, by w latach czterdziestych młodej kobiecie powierzono kierownicze stanowisko w agencji reklamowej, a co dopiero pozwolono jej kupić firmę. „Artie ją przechytrzył i przejął stery – opowiadał Zelenko. – Twardy był z niego zawodnik”[93].

„Nie był szczególnie wylewny – mówił inny pracownik agencji Phil Keusch. – Jeśli w ogóle miałeś z nim bliższy kontakt, to dlatego, że zostałeś łaskawie dopuszczony za jakieś zasługi”[94]. Cały świat reklamy zdawał sobie jednak sprawę, że Arthur to talent, jaki pojawia się raz na pokolenie. „Gdyby ktoś zapytał, czy spotkałem w życiu choćby jednego geniusza, wskazałbym właśnie Sacklera – ciągnął Keusch. – Obserwowałem go podczas spotkań z klientami takimi jak Upjohn czy Roche. Przejmował kontrolę. Zawsze miał decydujący głos. Przy stole siedziało mnóstwo ważnych, utytułowanych ludzi, ale to on mówił najbardziej sensowne rzeczy. Nigdy nie poznałem równie błyskotliwego człowieka. Można powiedzieć, że stworzył zupełnie nową branżę”.

Arthur miał poważnego rywala, McAdams nie była bowiem jedyną agencją obsługującą producentów leków. Musiała konkurować z firmą L. W. Frohlich należącą do enigmatycznego Ludwiga Wolfganga Frohlicha (na co dzień używał imienia Bill). Trafiali do niego wszyscy najważniejsi klienci, których nie zdołał przyciągnąć McAdams. Bill Frohlich był wytwornym imigrantem z Niemiec, mieszkał przy Wschodniej Sześćdziesiątej Trzeciej Ulicy, a jego agencja zajmowała dziewięciokondygnacyjny ceglany biurowiec w prestiżowej części Manhattanu[95]. Chwalił się, że „przoduje w marketingu leków”[96], lecz podobnie jak Arthur Sackler unikał ujawniania rozmaitych informacji na swój temat, w tym na przykład przychodów swojej firmy, więc nie da się stwierdzić, kto zajmował pierwsze miejsce. Marketing farmaceutyków traktował jak wspaniałą przygodę. „Na naszych oczach dokonuje się rewolucja – utrzymywał. – Dążenia, by opracować leki zdolne zapobiegać konkretnym chorobom, […] zawładnęły wyobraźnią wszystkich ludzi”[97].

Skądinąd Frohlich pracował niegdyś dla Sacklera. Dawno temu, jeszcze w firmie Schering, Arthur zatrudnił go do projektowania czcionek[98]. Else, pierwsza żona Arthura, wspominała, że poznała Frohlicha około roku 1937. „Zaczynał jako pracownik działu artystycznego w cudzych agencjach. Był bardzo utalentowany”[99]. Frohlich dopiero co przyjechał z Niemiec, nie był lekarzem, miał za to dobre oko. W 1943 roku założył własną agencję i wkrótce zaczął konkurować z Arthurem[100]. Najwięksi klienci trafiali albo do jednej, albo do drugiej agencji.

Frohlich uchodził za bon vivanta, często widywało się go w operze[101], urządzał przyjęcia w swoim domu przy plaży na Long Island[102], zarazem zaś był człowiekiem niezwykle zdyscyplinowanym i opanowanym[103]. W branży farmaceutycznej, twierdził, panuje „duch rywalizacji, który bez wątpienia zachwyciłby Adama Smitha”[104]. I dodawał szumnie, że na „sztuce farmacji” pieniądze zarabia się „w okresie między reklamą a wyparciem produktu przez inne, nowsze”.

Arthur Sackler również przyznawał, że w branży trwa rywalizacja. „Działamy na niezwykle konkurencyjnym polu”, mówił i dodawał, że o każdego klienta musi walczyć z „dwudziestoma innymi agencjami”[105]. Frohlich był przeciwnikiem numer jeden. Czasopismo „Advertising Age” określiło ich mianem „dwóch topowych agencji w swojej dziedzinie”[106], a John Kallir ujął rzecz wprost: „Frohlich i McAdams zdominowały ten kawałek rynku”[107].

Część osób, które znały Frohlicha, sądziły, że coś ukrywa. Jego niemiecki akcent i skrupulatność sprawiały, że zastanawiano się, czy w przeszłości nie był aby nazistą. Podczas wojny FBI przeprowadziła w tej sprawie śledztwo – okazało się, że Frohlich nie miał nic wspólnego z reżimem Hitlera[108]. Przeciwnie, był Żydem[109]. Ukrywał swoje pochodzenie, odkąd przybył do Stanów Zjednoczonych. Wielu jego najbliższych przyjaciół dowiedziało się o tym dopiero po jego śmierci[110]. Nie wiedzieli też, że był gejem – dokładał starań, by ten sekret nigdy nie ujrzał światła dziennego[111]. W połowie XX wieku w środowiskach, w których obracał się Frohlich, wielu ludzi wiodło podwójne życie: publiczne oraz prywatne, głęboko skrywane.

„Dynamika rozwoju naszej firmy jest niesamowita, choć nie znajduje to jeszcze odzwierciedlenia w obrotach – pisał Arthur w 1954 roku w liście do przyjaciela i dodał, że jego obowiązki ciągle się mnożą. – Mam na głowie milion rzeczy na raz”[112]. Braciom Sackler zdawało się, że teorie, które układali w Creedmoor, mają już realne przełożenie na psychiatrię. Firma Smith, Kline & French wprowadziła niedawno na rynek nowy farmaceutyk o nazwie handlowej Thorazine (czyli chloropromazynę), będący z pozoru wyśnionym przez braci cudownym lekarstwem zdolnym pomóc osobom chorym psychicznie. Agresywni pacjenci stawali się dzięki niemu łagodni, ludziom osadzonym w szpitalach psychiatrycznych znów można było powierzać pudełka z zapałkami, by sami przypalali sobie papierosy bez ryzyka, że przy okazji puszczą z dymem cały oddział[113]. Arthur nie odpowiadał za reklamę Thorazine, lecz równie dobrze mógłby być autorem głównych haseł kampanii głoszących, że dzięki lekowi „pacjenci nie muszą trafiać do szpitali”[114]. W 1955 roku liczba osób przyjmowanych do tego rodzaju placówek spadła w Stanach Zjednoczonych po raz pierwszy od ćwierć wieku[115]. Nadchodzące dekady przyniosły deinstytucjonalizację: wielkie szpitale w rodzaju Creedmoor zaczęły pustoszeć[116]. Pojawienie się Thorazine nie było bynajmniej jedynym czynnikiem odpowiedzialnym za tę kolosalną zmianę, sukces leku zdawał się jednak potwierdzać teorię Arthura, zgodnie z którą choroby umysłowe stanowiły konsekwencję procesów chemicznych zachodzących w mózgu, nie zaś skutek predyspozycji genetycznych, traumy przeżytej w dzieciństwie lub skazy charakteru. Badaczom wytyczono zupełnie nowe cele: skoro można było wpłynąć na stan osoby cierpiącej z powodu psychozy dzięki zniwelowaniu chemicznych deficytów mózgu, z pewnością musiały istnieć inne zaburzenia dające się leczyć w podobny sposób. „Ulżenie schizofrenikom uważano jedynie za pierwszy krok”, pisała historyczka[117]. Zaczynała się nowa era – epoka tabletek na każdą możliwą chorobę.

Arthur czuł podniecenie, nieustannie obmyślał nowe sposoby osiągnięcia synergii biznesu i farmakologii. Wspólnie z Pfizerem zastosował jedną z pierwszych form reklamy natywnej – mianem tym określa się tekst sponsorowany, udający zwyczajny artykuł prasowy – z jego pomocą firma przygotowała bowiem szesnastostronicowy dodatek do niedzielnego wydania „New York Timesa” (gazeta utrzymywała później, że dodatek był „wyraźnie oznaczony” jako reklama, przyznała jednak, że „przeciętny czytelnik faktycznie mógł mylnie wziąć go za tekst przygotowany przez redakcję”)[118]. Choć Arthur chętnie prezentował się jako orędownik otwartej komunikacji, zawsze potrafił nieco zmodyfikować prawdę, jeśli tylko leżało to w jego interesie (bądź w interesie jego klientów). Dopuszczał się tego wielokrotnie.

Gdy tylko mógł, ukrywał swoją rolę w rozmaitych przedsięwzięciach, w które był zaangażowany. Przejąwszy agencję McAdams, sprezentował połowę udziałów pierwszej żonie, zamiast rozwodowego podziału majątku[119]. Else nie miała istotnego wpływu na zarządzanie firmą. Zarazem Arthur mógł twierdzić – niezgodnie z faktami – że od czasu rozwodu posiada zaledwie niewielkie udziały w firmie. Wolał umniejszać swoje znaczenie i pozostawać za kulisami.

Miał też o wiele poważniejszą tajemnicę, którą zabrał do grobu: posiadał mianowicie tajne udziały w agencji L. W. Frohlich, będącej rzekomo jego głównym rywalem. Cały świat sądził, że Sackler i Bill Frohlich ze sobą konkurują, w rzeczywistości pierwszy pomógł jednak drugiemu rozkręcić biznes, pożyczał pieniądze i podsyłał klientów. Zmówili się, by podzielić się marketingiem leków. „W tamtych czasach należało koniecznie […] prowadzić jak najszerzej zakrojoną działalność”, tłumaczył wiele dekad później Michael Sonnenreich, wieloletni prawnik Arthura. Ze względu na konflikt interesów jedna agencja nie mogła reklamować dwóch konkurencyjnych produktów. „Skoro tak, [Sackler i Frohlich] założyli dwie różne agencje”, mówił Sonnenreich. Nie było to „nielegalne”, podkreślał, choć przyznał, że od początku chodziło o ukrycie konfliktu interesów[120].

Arthur Sackler i Bill Frohlich przyjaźnili się przez dziesiątki lat[121]. Część osób z kierownictwa agencji L. W. Frohlich podejrzewała, że Sackler ma w niej udziały, sam Arthur jednak zawsze stanowczo zaprzeczał[122]. W rzeczywistości był udziałowcem i to bynajmniej nie mniejszościowym. Według Sonnenreicha „firma Frohlicha w zasadzie należała do Arthura”[123].

Reszta tekstu dostępna w regularnej sprzedaży.

Przypisy końcowe

Prolog. Pierwotna przyczyna

1 Debevoise & Plimpton Posts Record Revenue, Profits, Yahoo Finance, 12 marca 2019.

2 Jeżeli nie podano innych źródeł, fragmenty dotyczące zeznań Kathe Sackler są oparte na relacjach dwóch naocznych świadków oraz na transkrypcji zeznań: Zeznanie Kathe Sackler, In re National Prescription Opiate Litigation, MDL No. 2804, Case No. 1:17-MD-2804, 1 kwietnia 2019 (dalej Zeznanie Kathe Sackler).

3 Interview with Mary Jo White, „Corporate Crime Reporter”, 12 grudnia 2005.

4 Mary Jo White Executive Branch Personnel Public Financial Disclosure Report, 7 lutego 2013.

5 Street Cop, „New Yorker”, 3 listopada 2013.

6 A Veteran New York Litigator Is Taking On Opioids. They Have a History, STAT, 10 października 2017.

7 The OxyContin Clan, „Forbes”, 1 lipca 2015.

8 Convictions of the Collector, „Washington Post”, 21 września 1986.

9 Thomas Hoving, Making the Mummies Dance. Inside the Metropolitan Museum of Art, New York: Simon & Schuster, 1993, s. 93.

10 OxyContin Goes Global, „Los Angeles Times”, 18 grudnia 2016.

11 Understanding the Epidemic, strona internetowa CDC.

12 Mary Jo White Oral History, ABA Women Trailblazers Project, 8 lutego i 1 marca 2013, 7 lipca 2015.

13 Cigarette Makers and States Draft a $206 Billion Deal, „New York Times”, 14 listopada 1998.

14 First Amended Complaint, State of New York v. Purdue Pharma LP et al., Index No.: 400016/2018, March 28, 2019 (dalej Akt Oskarżenia – Nowy Jork).

15 First Amended Complaint, Commonwealth of Massachusetts v. Purdue Pharma LP et al., C. A. No. 1884-cv-01808 (BLS2), Jan. 31, 2019 (dalej Akt Oskarżenia – Massachusetts).

16 Purdue’s Sackler Family Wants Global Opioids Settlement. Sackler Lawyer Mary Jo White, Reuters, 23 kwietnia 2019.

Przypisy końcowe

1. Dobre nazwisko

1 Arthur urodził się 22 sierpnia. Dr. Arthur Sackler Dies at 73, „New York Times”, 27 maja 1987.

2 Abraham M. Sackler, U. S. Census, 1920.

3 Reprodukcja zdjęcia zob. Marietta Lutze, Who Can Know the Other? A Traveler in Search of a Home, Lunenberg: Stinehour Press, 1997, s. 167.

4 Sophie Sackler, U. S. Census, 1930.

5 Według spisu powszechnego z 1910 roku Isaac przyjechał do Stanów Zjednoczonych w 1904 roku. Jego rodzice i część rodzeństwa przyjechali rok wcześniej; jeden z braci, Mark, osiedlił się w Ameryce w roku 1897. Zob. Isaac Sackler, U. S. Census, 1910.

6 Marietta Lutze, Who Can Know the Other?, dz. cyt., s. 166.

7 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, New York: AMS Foundation, 2012, s. 11. Lopez figuruje jako autor książki, zasadniczo jednak jest to wydana sumptem rodziny hagiografia przygotowana przez jednego z pracowników Arthura, rzekomo oparta na wspomnieniach i tekstach głównego bohatera.

8 Isaac Sackler World War I Draft Registration Card, 1917–1918; Food Board Fines Bakers and Grocers, „Brooklyn Daily Eagle”, 2 listopada 1918.

9 Raymond Sackler, nekrolog, „The Times”, 21 lipca 2017.

10 Marietta Lutze, Who Can Know the Other?, dz. cyt., s. 166.

11 Beth S. Wenger, New York Jews and the Great Depression. Uncertain Promise, Syracuse: Syracuse University Press, 1999, s. 89.

12 Alfred Kazin, A Walker in the City, New York: Harcourt, 1974, s. 9.

13 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 12.

14 Marietta Lutze, Who Can Know the Other?, dz. cyt., s. 167.

15 Tamże.

16 Sophie Sackler, Isaac Sackler, U. S. Census, 1920.

17 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 11.

18 Marietta Lutze, Who Can Know the Other?, dz. cyt., s. 166.

19 Tamże, s. 110.

20 Janna Malamud Smith, My Father Is a Book. A Memoir of Bernard Malamud, Berkeley: Counterpoint, 2013, s. 40. Bernard Malamud był kolegą z klasy Arthura w Erasmus Hall, aczkolwiek zaprzyjaźnili się dopiero w dorosłym życiu.

21 Herbert Jacobson, How I Rigged the Elections at Erasmus Hall, fragment niepublikowanych wspomnień, 1976, w: Bernard Papers, 11.7, Harry Ransom Center, University of Texas.

22 Janna Malamud Smith, My Father Is a Book, dz. cyt., s. 40.

23 Herbert Jacobson, How I Rigged the Elections, dz. cyt.

24 Philip Davis, Bernard Malamud. A Writer’s Life, Oxford: Oxford University Press, 2007, s. 34.

25 Herbert Jacobson, How I Rigged the Elections, dz. cyt.

26 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 11.

27 Herbert Jacobson, How I Rigged the Elections, dz. cyt.

28 An Open Letter to Bernard Malamud, „Medical Tribune”, 14 listopada 1973.

29 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 11.

30 Tamże, s. 12; The Name of Arthur M. Sackler, „Tufts Criterion”, zima 1986.

31 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 12.

32 Tamże.

33 Tamże.

34 Marietta Lutze, Who Can Know the Other?, dz. cyt., s. 168; The Name of Arthur M. Sackler, dz. cyt.

35 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 12.

36 Marietta Lutze, Who Can Know the Other?, dz. cyt., s. 168.

37 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 14.

38 Raymond Sackler, nekrolog, dz. cyt.

39 The Chronicles. A History of Erasmus Hall High School from 1906 to 1937, Brooklyn: Erasmus Hall High School, 1937, s. 17.

40 Tamże, s. 49.

41 Herbert Jacobson, How I Rigged the Elections, dz. cyt.

42 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 12.

43 Erasmus Hall Jobs Bureau Now Helps Parents Find Work, „Brooklyn Daily Eagle”, 10 maja 1932; Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 12.

44 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 11.

45 Tamże, s. 13.

46 Art Collector Honored Guest at Philbrook Opening, „Tulsa World”, 8 grudnia 1975; Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 12.

47 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 12.

48 Marietta Lutze, Who Can Know the Other?, dz. cyt., s. 167.

49 Erasmus Hall Jobs Bureau Now Helps Parents Find Work, dz. cyt.

50 The Name of Arthur M. Sackler, dz. cyt.

51 The Temple of Sackler, „Vanity Fair”, wrzesień 1987.

52 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 11.

53 The Name of Arthur M. Sackler, dz. cyt.

54 Raymond Sackler: Obituary, dz. cyt.

55 John C. Burnham, American Medicine’s Golden Age. What Happened to It?, „Science”, 19 marca 1982.

56 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 13.

57 The Name of Arthur M. Sackler, dz. cyt.

58 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 11.

59 The Name of Arthur M. Sackler, dz. cyt.

60 Arthur M. Sackler, Editor’s Note, „Medical Violet”, New York University College of Medicine 1937.

61 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 13.

62 Tamże.

63 Marietta Lutze, Who Can Know the Other?, dz. cyt., s. 168.

64 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 15.

65 Tamże, s. 14.

66 W stopce redakcyjnej numeru „Medical Bulletin” z maja 1936 roku Arthur został wymieniony jako redaktor naczelny. Zob. „Medical Bulletin”, t. 1, nr 3, maj 1936.

67 Zdjęcie towarzyszy artykułowi redakcyjnemu autorstwa Arthura, opublikowanemu w 1937 roku w szkolnym roczniku „Medical Violet”.

68 Zdanie to pochodzi z pierwszego felietonu w rubryce prowadzonej przez Arthura na łamach „Medical Tribune”, 2 sierpnia 1972.

69 Of Dreams and Archaeology, of Methylmercury Poisoning, „Medical Tribune”, 24 października 1973.

70 Opis tego zdarzenia zaczerpnąłem z felietonu Arthura. Zob. We Are Our Brother’s Keeper, „Medical Tribune”, 17 września 1975.

71 Raymond Sackler. Obituary, dz. cyt.; Marietta Lutze, Who Can Know the Other?, dz. cyt., s. 167.

Przypisy końcowe

2. Szpital psychiatryczny

1 Marietta Lutze, Who Can Know the Other? A Traveler in Search of a Home, Lunenberg: Stinehour Press, 1997, s. 65.

2 Tamże, s. 95–97.

3 Tamże, s. 98.

4 Tamże, s. 99.

5 FBI, akta Raymonda Raphaela Sacklera, 23 czerwca 1945, Federal Bureau of Investigation file 100-NY-73194-1, uzyskane na mocy Ustawy o swobodzie dostępu do informacji.

6 Leon Sokoloff, The Rise and Decline of the Jewish Quota in Medical School Admissions, „Bulletin of the New York Academy of Medicine”, t. 68, nr 4, listopad 1992.

7 In a Time of Quotas, a Quiet Pose in Defiance, „New York Times”, 25 maja 2009.

8 Biography of Mortimer Sackler, strona internetowa Uniwersytetu w Glasgow. Miejsce pod pokładem zob. Dr. Mortimer Sackler, „Telegraph”, 28 kwietnia 2010.

9 Raymond Sackler, nekrolog, „Herald” (Glasgow), 28 lipca 2017.

10 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, New York: AMS Foundation, 2012, s. 16.

11 Wywiad z Richardem Leatherem.

12 Marietta Lutze, Who Can Know the Other?, dz. cyt., s. 100.

13 Tamże, s. 206.

14 Tamże, s. 99.

15 Tamże, s. 168.

16 Marietta Lutze, Who Can Know the Other?, dz. cyt., s. 99.

17 Tamże, s. 100.

18 Tamże.

19 The Lost World of Creedmoor Hospital, „New York Times”, 12 listopada 2009.

20 Susan Sheehan, Is There No Place on Earth for Me?, New York: Vintage, 1982, s. 9. Pod koniec lat czterdziestych w szpitalu było niespełna sześć tysięcy pacjentów. Zob. Raport roczny Szpitala Stanowego Creedmoor 1947. O przeludnieniu mowa w jednym z nieco późniejszych raportów rocznych szpitala. Zob. Raport roczny Szpitala Stanowego Creedmoor 1950.

21 Marietta Lutze, Who Can Know the Other?, dz. cyt., s. 124.

22 Susan Sheehan, Is There No Place on Earth for Me?, dz. cyt., s. 9.

23 New Hope for the Insane, „Pageant”, październik 1951. Wcześniej Arthur Sackler odbywał staż w Szpitalu Lincolna. Zob. Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 15.

24 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 15.

25 New Hope for the Insane, dz. cyt. Zob. także From Waltzing Mice to MBD, „Medical Tribune”, 6 lipca 1977; A Sentimental Journey, „Medical Tribune”, 9 sierpnia 1978.

26 Breaking Ground at the Site Where American Psychoanalysis and the Space Age Were Launched, „Medical Tribune”, 13 lipca 1983.

27 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 16.

28 H.P.J. Stroeken, A Dutch Psychoanalyst in New York (1936–1950), „International Forum of Psychoanalysis”, t. 20, nr 3, 2011.

29 Cytowanym lekarzem był kanadyjski psychiatra Heinz Lehmann. Zob. Andrea Tone, The Age of Anxiety. A History of America’s Turbulent Affair with Tranquilizers, New York: Basic Books, 2009, s. 89.

30 Tamże.

31 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 16.

32 FBI, Memo on the Schering Corporation, June 23, 1942, Federal Bureau of Investigation, 65-HQ-4851, v. 3 Serial 73, uzyskane na mocy Ustawy o swobodzie dostępu do informacji.

33 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 16.

34 Wirginia Woolf, O chorowaniu, przeł. Magda Heydel, Wołowiec: Czarne, 2010, s. 31–32.

35 Anne Harrington, Mind Fixers. Psychiatry’s Troubled Search for the Biology of Mental Illness, New York: Norton, 2019, s. 48–50.

36 Robert Whitaker, Mad in America. Bad Science, Bad Medicine, and the Enduring Mistreatment of the Mentally Ill, New York: Basic Books, 2002, s. 84, 147.

37 Raport roczny Szpitala Stanowego Creedmoor 1952.

38 New Hope for the Insane, dz. cyt.; Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 18.

39 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 18.

40 Testimony of Arthur M. Sackler, Hearing Before the Subcommittee of the Committee on Appropriations, U. S. Senate, March 15, 1950 (dalej Zeznanie AMS, 1950).

41 Tamże.

42 Tamże.

43 Testimony of Johan H.W. van Ophuijsen, Hearing Before the Subcommittee of the Committee on Appropriations, U. S. Senate, March 15, 1950.

44 Zeznanie AMS, 1950.

45 Anne Harrington, Mind Fixers, dz. cyt., s. 48–49.

46 Robert Whitaker, Mad in America, dz. cyt., s. 80–82.

47 Anne Harrington, Mind Fixers, dz. cyt., s. 65–68; R. Whitaker, Mad in America, dz. cyt., s. 96–97; Edward Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych po erę Prozacu, przeł. Piotr Turski, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 2005, s. 238–246.

48 Robert Whitaker, Mad in America, dz. cyt., s. 99.

49 Edward Shorter, Historia psychiatrii, dz. cyt., s. 242.

50 Tamże.

51 Raport roczny Szpitala Stanowego Creedmoor 1947; Raport roczny Szpitala Stanowego Creedmoor 1948.

52 Sylvia Plath, Szklany klosz, przeł. Mira Michałowska, Poznań: Zysk i S-ka, 1995, s. 153.

53 Anthony DeCurtis, Lou Reed. A Life, New York: Little, Brown 2017, s. 32.

54 Edward Shorter, Historia psychiatrii, dz. cyt., s. 312.

55 Raport roczny Szpitala Stanowego Creedmoor 1952.

56 New Hope for the Insane, dz. cyt.

57 Edward Shorter, Historia psychiatrii, dz. cyt., s. 249.

58 Robert Whitaker, Mad in America, dz. cyt., s. 132.

59 Tamże. Zabiegi lobotomii zaczęto przeprowadzać w Creedmoor w 1952 roku. Susan Sheehan, Is There No Place on Earth for Me?, dz. cyt., s. 9.

60 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 18.

61 New Hope for the Insane, dz. cyt.

62 LaBurt został kierownikiem Creedmoor w 1943 roku, piastował stanowisko do roku 1969. Harry A. LaBurt, 91, Ex-chief of Creedmoor, „New York Times”, 6 października 1989.

63 Susan Sheehan, Is There No Place on Earth for Me?, dz. cyt., s. 13.

64 Wywiad z Donaldem F. Kleinem, Oral History of Neuropsychopharmacology. The First Fifty Years, Peer Interviews, red. Thomas A. Ban, Barry Blackwell, Brentwood: ACNP, 2011, t. 9, s. 205.

65 Raport roczny Szpitala Stanowego Creedmoor 1953.

66 Wywiad z Rachel Klein.

67 Zeznanie AMS, 1950.

68 Marietta Lutze, Who Can Know the Other?, dz. cyt., s. 100.

69 Tamże.

70 Tamże, s. 72–73.

71 Tamże, s. 97.

72 Tamże, s. 79–81.

73 FBI, Report on the Schering Company, July 18, 1941, Federal Bureau of Investigation, 65-HQ-4851 v. 1 Serial 21. W dokumencie tym nazwisko Arthura Sacklera wymieniono wśród kierowników firmy.

74 Marietta Lutze, Who Can Know the Other?, dz. cyt., s. 100.

75 Tamże, s. 101.

76 Tamże, s. 100.

77 New Hope for the Insane, dz. cyt.

78 Recoveries Double in Mental Cases Using Histamine, „Globe and Mail”, 12 maja 1949.

79 New Treatment with Hormones Aids Psychotics, „New York Herald Tribune”, 15 maja 1950.

80 New Hope for the Insane, dz. cyt.

81 Tamże.

82 Biochemical for Emotional Ills, „Philadelphia Inquirer Public Ledger”, 12 czerwca 1949.

83 If You Live to Be a Hundred, „Maclean’s”, 1 grudnia 1951.

84 A Shot You Take to Help You „Take It”, „Better Homes and Gardens”, kwiecień 1950.

85 Three Brothers, Doctors All, Join in Winning Award, „Brooklyn Daily Eagle”, 21 maja 1950.

86 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 25.

87 Tamże, s. 18; To Live and Die with Dignity, „Medical Tribune”, 10 marca 1976.

88 Zob. np. A Three-Year Follow-Up Study of Nonconvulsive Histamine Biochemotherapy, Electric Convulsive Posthistamine Therapy, and Electric Convulsive Therapy Controls, „Psychiatric Quarterly”, t. 27, styczeń 1953.

89 Three New York Brothers Honored for Medical Research, „New York Herald Tribune”, 13 maja 1950; New Treatment with Hormones Aids Psychotics, dz. cyt.

90 New Hope for the Insane, dz. cyt.

91 Zeznania Else Sackler, Matter of Sackler, Surrogates Court, Nassau County, N.Y. (dalej Zeznanie EJS). Egzemplarz akt, który otrzymałem w sądzie, był niedatowany.

92 Petition for Naturalization of Jans Jorgensen, U. S. District Court, Los Angeles, No. 123391 (1945).

93 Zeznania Emmy Zakin, 5 grudnia 1990, Matter of Sackler, Surrogates Court, Nassau County, N.Y.

94 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 15.

95 Zeznanie EJS.

96 Marietta Lutze, Who Can Know the Other?, dz. cyt., s. 101.

97 Tamże, s. 106–107.

98 Tamże, s. 103–105.

99 Tamże, s. 107.

Przypisy końcowe

3. Med Men

1 Medicine Ave. The Story of Medical Advertising in America, Huntington: Medical Advertising Hall of Fame, 1999, s. 23.

2 Joseph G. Lombardino, A Brief History of Pfizer Central Research, „Bulletin of the History of Chemistry”, t. 25, nr 1, 2000.

3 David Herzberg, Happy Pills in America. From Miltown to Prozac, Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2010, s. 22.

4 Federal Trade Commission, Economic Report on Antibiotics Manufacture, Washington: U. S. Government Printing Office, 1958, s. 6.

5 David Herzberg, Happy Pills, dz. cyt., s. 22.

6 Scott H. Podolsky, The Antibiotic Era. Reform, Resistance, and the Pursuit of a Rational Therapeutics, Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2015, s. 19.

7 Tamże.

8 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, New York: AMS Foundation, 2012, s. 18.

9 Ludwig Wolfgang Frohlich, The Physician and the Pharmaceutical Industry in the United States, „Proceedings of the Royal Society of Medicine”, 11 kwietnia 1960.

10 Tom Mahoney, The Merchants of Life. An Account of the American Pharmaceutical Industry, New York: Harper, 1959, s. 237–238.

11 Scott H. Podolsky, The Antibiotic Era, dz. cyt., s. 23.

12 Tom Mahoney, The Merchants of Life, dz. cyt., s. 243.

13 Scott H. Podolsky, The Antibiotic Era, dz. cyt., s. 25.

14 Becker, Corbett, Kallir. An Industry Comes to Life, „Medical Marketing and Media”, styczeń 1997.

15 W.D. M’Adams, 68, Advertising Man, „New York Times”, 16 sierpnia 1954.

16 David Herzberg, Happy Pills, dz. cyt., s. 29–30.

17 McAdams Forms Division to Focus on Latest Drugs, „New York Times”, 16 grudnia 1991.

18 Advertising. Generic Drugs and Agencies, „New York Times”, 12 września 1985; David Herzberg, Happy Pills, dz. cyt., s. 29–30.

19 Przygotowane oświadczenie i biografia Arthura Sacklera, przesłuchanie przed podkomisją ds. działań antytrustowych i antymonopolowych Komisji Sądownictwa Senatu Stanów Zjednoczonych, 30 stycznia 1962.

20 The Name of Arthur M. Sackler, „Tufts Criterion”, zima 1986.

21 Arthur Sackler w liście do Félixa Martí-Ibáñeza, 27 sierpnia 1954, Félix Martí-Ibáñez Papers, Sterling Memorial Library, Yale University (dalej FMI Papers).

22 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 18.

23 W książce Pharma z 2020 roku Gerald Posner cytuje słowa, które Arthur usłyszał od swojego prawnika Michaela Sonnenreicha. „Jeśli dojdzie do pogromu, możesz sobie próbować mówić im, co tylko chcesz, ale i tak skończymy w tym samym wagonie bydlęcym. Odpuść sobie te gierki. […] Możesz się żenić z chrześcijankami, ale to nie zadziała. I tak wsadzą cię do pociągu”. Gerald Posner, Pharma. Greed, Lies, and the Poisoning of America, New York: Avid Reader, 2020, s. 287.

24 The Temple of Sackler, „Vanity Fair”, wrzesień 1987.

25 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 18.

26 Medicine Ave., dz. cyt., s. 16.

27 Arthur M. Sackler, One Man and Medicine. Selected Weekly Columns (1972–1983) by the International Publisher of „Medical Tribune”, New York: Medical Tribune, 1983, s. 29.

28 Wywiad z Johnem Kallirem.

29 Adam Tanner, Our Bodies, Our Data. How Companies Make Billions Selling Our Medical Records, Boston: Beacon Press, 2017, s. 23–24.

30 Przygotowane oświadczenie i biografia Arthura Sacklera, przesłuchanie przed podkomisją ds. działań antytrustowych i antymonopolowych Komisji Sądownictwa Senatu Stanów Zjednoczonych, 30 stycznia 1962.

31 Arthur Sackler w liście do Félixa Martí-Ibáñeza, 27 sierpnia 1954, FMI Papers. Adres Bartlett Street 11 pojawia się na papierze listowym Johna McKeena w dokumentach śledztwa dotyczącego monopolistycznych praktyk ustalania cen leków prowadzonego przez podkomisję ds. działań antytrustowych i antymonopolowych Komisji Sądownictwa Senatu Stanów Zjednoczonych. Dokumenty śledztwa są obecnie przechowywane przez Archiwa Narodowe (dalej Kefauver Files).

32 Autorem tych słów był William G. Castagnoli. Remembrance of Kings Past, „Medical Marketing and Media”, lipiec 1996.

33 Według Scotta H. Podolsky’ego termin „antybiotyki o szerokim spektrum działania” pojawił się po raz pierwszy w lipcu 1950 roku w reklamie terramycyny. Wcześniej, w czerwcu 1950 roku, William Kirby z Uniwersytetu Waszyngtońskiego mówił na zjeździe Amerykańskiego Towarzystwa Medycznego o „szerokim spektrum działania nowszych antybiotyków”. Zob. Scott H. Podolsky, Antibiotics and the History of the Controlled Clinical Trial, 1950–1970, „Journal of the History of Medicine and Allied Sciences”, t. 65, nr 10,2010.

34 Medicine Ave., dz. cyt., s. 22. W tym przypadku potrzeba była zapewne matką wynalazku. Arthur nie mógł jeszcze wymienić nazwy leku, gdyż nie otrzymał formalnej zgody Amerykańskiego Towarzystwa Medycznego. Zob. Scott H. Podolsky, The Antibiotic Era, dz. cyt., s. 206; Economic Report on Antibiotics Manufacture, dz. cyt., s. 141.

35 Pfizer Put an Old Name on a New Label, „BusinessWeek”, 13 października 1951; Scott H. Podolsky, The Antibiotic Era, dz. cyt., s. 25.

36 Scott H. Podolsky, The Antibiotic Era, dz. cyt., s. 25.

37 Advertising. Generic Drugs and Agencies, dz. cyt.

38 John Pekkanen, The American Connection. Profiteering and Politicking in the “Ethical” Drug Industry, Chicago: Follett, 1973, s. 89.

39 Tamże.

40 Tamże, s. 91.

41 News of the Advertising and Marketing Fields, „New York Times”, 28 lutego 1954.

42 Charles D. May, Selling Drugs by “Educating” Physicians, „Journal of Medical Education”, t. 36, nr 1, styczeń 1961.

43 Niepublikowany tekst Arthura Sacklera, Freedom of Inquiry, Freedom of Thought, Freedom of Expression. “A Standard to Which the Wise and the Just Can Repair”. Observations on Medicines, Medicine, and the Pharmaceutical Industry, FMI Papers.

44 Tamże. Zob. także Jeremy A. Greene, Scott H. Podolsky, Keeping the Modern in Medicine. Pharmaceutical Promotion and Physician Education in Postwar America, „Bulletin of the History of Medicine”, t. 83, 2009.

45 Advertising. Generic Drugs and Agencies, dz. cyt.

46 Harry Zelenko, korespondencja e-mailowa.

47 Medicine Ave., dz. cyt., s. 18.

48 Marietta Lutze, Who Can Know the Other? A Traveler in Search of a Home, Lunenberg: Stinehour Press, 1997, s. 112. Arthur junior urodził się 9 lutego 1950 roku, tego samego dnia, kiedy formalnie otwarto instytut.

49 Raport roczny Szpitala Stanowego Creedmoor 1951.

50 Zeznanie AMS, 1950.

51 Psychobiologic Institute Is Dedicated, „Psychiatric Quarterly”, t. 24, nr 1, styczeń 1950.

52 Tamże.

53 UN President Dedicates New Unit at Creedmoor, „Long Island Star-Journal”, 10 lutego 1950.

54 Raport roczny Szpitala Stanowego Creedmoor 1950.

55 Psychobiologic Institute Is Dedicated, dz. cyt.

56 UN President Dedicates New Unit at Creedmoor, dz. cyt.

57 Marietta Lutze, Who Can Know the Other?, dz. cyt., s. 112.

58 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 25. Książkę wydała AMS Foundation for the Arts, Sciences and Humanities, nadzorowana przez Jillian Sackler, trzecią żonę Arthura. Dzieci Else niemal na pewno nie podpisałyby się pod tymi sformułowaniami.

59 Marietta Lutze, Who Can Know the Other?, dz. cyt., s. 115.

60 Tamże, s. 116. Niektóre źródła twierdzą, że dom został tak naprawdę zbudowany w latach dwudziestych XX wieku z wykorzystaniem materiałów, drzwi i innych elementów pochodzących z osiemnastowiecznej farmy we Flushing zniszczonej w pożarze. Zob. Rare in Nassau. A Large Tract with Right Zoning, „New York Times”, 27 lipca 1997; Michael J. Leahy (red.), If You’re Thinking of Living In…, New York: Times Books, 1999, s. 255.

61 Marietta Lutze, Who Can Know the Other?, dz. cyt., s. 115.

62 Tamże, s. 108.

63 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 25.

64 Marietta Lutze, Who Can Know the Other?, dz. cyt., s. 108.

65 Tamże, s. 113.

66 Tamże, s. 109.

67 Tamże, s. 117.

68 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 23.

69 Tamże, s. 20.

70 Zeznanie AMS, 1950.

71 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 23.

72 Marietta Lutze, Who Can Know the Other?, dz. cyt., s. 110.

73 Tamże, s. 125.

74 John Kallir, który poznał Arthura w latach pięćdziesiątych, powiedział mi: „W jego głosie w ogóle nie było słychać brooklyńskiego akcentu. Miał miękki, łagodny głos”. Wysłuchałem też głosu Arthura w nagranym w 1984 roku odcinku programu telewizyjnego Smithsonian World, zatytułowanym Filling in the Blanks. Smithsonian Institution Archives, Accession 08-081, box 10.

75 Zeznanie AMS, 1950.

76 Becker, Corbett, Kallir. An Industry Comes to Life, dz. cyt.

77 Wywiad z Rudim Wolffem.

78 Miguel Angel Benavides Lopez, Arthur M. Sackler, dz. cyt., s. 15; Sam Quinones, Dreamland. Opiatowa epidemia w USA, przeł. Maciej Kositorny, Wołowiec: Czarne, 2018, e-book, loc. 74.6 / 832.

79 FBI File No. 100-HQ-340415, uzyskane w Archiwach Narodowych na mocy Ustawy o swobodzie dostępu do informacji.

80 Wywiad z Johnem Kallirem.

81 Tamże.

82 Wywiad z Rudim Wolffem.

83 Becker, Corbett, Kallir. An Industry Comes to Life, dz. cyt.

84 Remembrance of Kings Past, dz. cyt.

85 Harry Zelenko, korespondencja e-mailowa.

86 Wywiad z Johnem Kallirem. Kiedy John Kallir odszedł z agencji McAdams, Arthur pozwał go o naruszenie kontraktu. Sprawa zakończyła się ugodą pozasądową. Udało mi się potwierdzić wypowiedzi Kallira dzięki innym źródłom. Z kolei była pracownica Arthura, Hara Estroff Marano, opowiedziała mi bardzo podobną historię o zatrudnianiu komunistów w agencji. „Zatrudniał pisarzy, którzy trafili na czarną listę. A potem ich wyzyskiwał”.

87 Wywiad z Johnem Kallirem.

88 Wywiad z Rudim Wolffem.

89 Tamże.

90 Harry Zelenko, korespondencja e-mailowa.

91 Tamże. Harry Zelenko, jeden z dyrektorów, który zaczął pracować w agencji jeszcze za czasów McAdamsa, powiedział mi, że Haberman spodziewała się „przejąć kierownictwo”, ale „Arthur ją wypchnął”. Wywiad z Harrym Zelenko.

92 Helen Haberman, How About Tomorrow Morning?, New York: Prentice-Hall, 1945, s. 11, 13.

93 Harry Zelenko, korespondencja e-mailowa.

94 Wywiad z Philem Keuschem.

95 L. W. Frohlich, the Gay Jewish Immigrant Whose Company Sells Your Medical Secrets, „Forward”, 12 stycznia 2017.

96 Frohlich w liście do Johna Talbotta, 28 lipca 1959, Kefauver Files.

97 Ludwig Wolfgang Frohlich, The Physician and the Pharmaceutical Industry in the United States, dz. cyt.

98 Adam Tanner, Our Bodies, Our Data, dz. cyt., s. 23; Medicine Ave., dz. cyt., s. 18.

99 Zeznanie EJS.

100 Medicine Ave., dz. cyt., s. 22. Nie ma pewności, czy agencja została utworzona w roku 1943 czy 1944.

101 Wywiad z Johnem Kallirem.

102 L. W. Frohlich, the Gay Jewish Immigrant, dz. cyt.

103 Wywiad z Johnem Kallirem.

104 Ludwig Wolfgang Frohlich, The Physician and the Pharmaceutical Industry in the United States, dz. cyt.

105 Przygotowane oświadczenie i biografia Arthura Sacklera, przesłuchanie przed podkomisją ds. działań antytrustowych i antymonopolowych Komisji Sądownictwa Senatu Stanów Zjednoczonych, 30 stycznia 1962.

106 Critics Fail to Inhibit Ethical Drug Ad Growth, „Advertising Age”, 1 lutego 1960.

107 Wywiad z Johnem Kallirem.

108 Adam Tanner, Our Bodies, Our Data, dz. cyt., s. 26.

109 L. W. Frohlich, the Gay Jewish Immigrant, dz. cyt.

110 Tamże.

111 Tamże.

112 Arthur Sackler w liście do Félixa Martí-Ibáñeza, 27 sierpnia 1954, FMI Papers.

113 Susan Sheehan, Is There No Place on Earth for Me?, New York: Vintage, 1982, s. 10.

114 Reklama Thorazine, „Mental Hospitals”, t. 7, nr 4, 1956.

115 Andrea Tone, The Age of Anxiety. A History of America’s Turbulent Affair with Tranquilizers, New York: Basic Books, 2009, s. 80.

116 Anne Harrington, Mind Fixers. Psychiatry’s Troubled Search for the Biology of Mental Illness, New York: Norton, 2019, s. 103. Harrington przedstawia deinstytucjonalizację jako złożony proces i podkreśla, że nadmiernym uproszczeniem jest sprowadzanie jego przyczyn do pojawienia się nowych leków. Wśród innych ważnych czynników były koszty opieki nad pacjentami, zmiany w przepisach, a także pojawienie się nowych form terapii pozaszpitalnej. Zob. tamże, s. 113.

117 Andera Tone, The Age of Anxiety, dz. cyt., s. 80–81.

118 When Pfizer and The Times Worked Closely, „New York Times”, 27 listopada 2015.

119 Zeznanie EJS.

120 Adam Tanner, Our Bodies, Our Data, dz. cyt., s. 24.

121 Wywiad z Richardem Leatherem.

122 Adam Tanner, Our Bodies, Our Data, dz. cyt., s. 25. Zob. także Art Collector Sows Largesse and Controversy, „New York Times”, 5 czerwca 1983.

123 Gerald Posner, Pharma, dz. cyt., s. 618.