![Okładka - Destination - Angelika Łabuda [_boss_girl]](https://static01.helion.com.pl/global/okladki/145x218/destin.jpg)
Literatura młodzieżowa - między fantastyką a codziennością
Książki dla młodzieży od dawna nie są już tylko ,,przedsionkiem" dorosłej literatury, ale osobnym, bogatym światem, w którym miesza się to, co magiczne, z tym, co bardzo przyziemne. Widać to choćby w serii osadzonej w krainie fae: w powieści Korona przeznaczenia. Królestwa Okrith #3 -- A.K. Mulford młoda wojowniczka musi nie tylko rozwiązać zagadkę morderstwa królowej, ale też zmierzyć się z własnymi uczuciami do księżniczki, co brzmi jak metafora wielu pierwszych, nie do końca nazwanych fascynacji z realnego świata. Ten rodzaj fantasy dla nastolatków łączy epicką przygodę, polityczne intrygi i temat dojrzewania emocjonalnego w sposób, który trudno zbyć wzruszeniem ramion.
Z drugiej strony na półkach tej kategorii coraz częściej pojawiają się historie zakorzenione mocno w rzeczywistości, ale z twistem właściwie thrillerowym. W powieści Pusty dom w Sewilli -- Urszuli Borczuch główna bohaterka wraca z Barcelony do rodzinnego miasta i zastaje mieszkanie kompletnie opustoszałe, jakby ktoś starannie wymazał ślady poprzedniego życia, a w korytarzu natyka się na ciało nieznanego mężczyzny. To już nie tylko powieść obyczajowa dla nastolatków, ale opowieść o poczuciu wykorzenienia, o tym, jak łatwo grunt usuwa się spod nóg, kiedy dopiero próbujemy zdefiniować, kim jesteśmy i skąd właściwie pochodzimy.
W literaturze młodzieżowej spotykają się więc bardzo różne rejestry: od epickiej fantasy, przez klimatyczny thriller, po formy bliższe dziennikowi czy wyznaniu. Książka Dziennik Nel. Książka z autografem -- Aleny Chacuk korzysta z formy osobistych zapisków, w których bohaterka opisuje nową szkołę, konieczność udawania kogoś innego i lęk przed odkryciem bolesnej przeszłości. To od razu zmienia ton - czytelnik przestaje być biernym obserwatorem, a zaczyna czuć się trochę jak powiernik, komuś przecież nie pokazuje się dziennika ot tak.
Jak zmienia się doświadczenie czytania w wieku nastoletnim
Wydaje się, że w tym wieku lektura przestaje być tylko ucieczką od rzeczywistości, a staje się też rodzajem testu: sprawdzamy, które historie z nami rezonują, które sceny drażnią, a które zachwycają tak, że wraca się do nich po nocach. Gdy śledzimy losy wojowniczki z królestwa Okrith, mierzącej się zarówno z proroctwem, jak i z nieoczywistą relacją uczuciową, pojawia się pytanie, na ile fantastyczne dwory i magiczne klątwy są tylko dekoracją dla bardzo zwyczajnych dylematów o lojalność, bliskość, zdradę. Młody czytelnik ćwiczy empatię, ale też - może brzmi to górnolotnie - uczy się negocjowania własnych granic.
Z kolei bardziej realistyczne powieści, takie jak historia Sutton z Sewilli, pokazują inną stronę doświadczenia czytelniczego: to już nie wygodna eskapizmowa baśń, lecz niepokojąca łamigłówka, w której brakuje dorosłych przewodników z gotową odpowiedzią. Nastoletni bohater czy bohaterka często działa samodzielnie, czasem lekkomyślnie, a czasem z zaskakującą dojrzałością. I to również wpływa na sposób odbioru - czytając, można się zastanawiać, jak samemu zareagowałoby się na pusty dom, nagłe zniknięcie bliskich, wejście w rolę kogoś, kto musi śledzić tropy niczym młody detektyw. Takie powieści z wątkiem kryminalnym budują napięcie, ale równocześnie mówią sporo o zaufaniu i odpowiedzialności.
Forma dziennika, jak u Nel, dodaje jeszcze jeden wymiar: intymność. Czytelnik jest dopuszczony do luźnych, czasem chaotycznych myśli, do gniewu, który wybucha nagle, i do wstydu skrywanego pod maską obojętności. Ten rodzaj narracji sprawia, że literatura młodzieżowa staje się bliska, nieupiększona, chwilami nawet niewygodna. Ale właśnie dzięki temu łatwiej się z nią identyfikować, niż z idealnie gładkimi bohaterami starych szkolnych lektur.
Różnorodność historii i perspektyw w książkach dla młodzieży
W obrębie jednej kategorii spotykają się dziś bardzo różne głosy: bohaterowie z małych miejscowości i z wielkich metropolii, osoby wchodzące w dorosłość spokojnie i ci, których życie co chwilę rzuca w zupełnie nowe środowisko, jak Nel w nowej szkole. Obok fabuł osadzonych w odległych królestwach fae pojawiają się opowieści z Andaluzji, Barcelony czy polskich miast, w których krajobraz miejski - stary dom, opustoszała kamienica, szkolny korytarz - gra niemal tak samo ważną rolę jak bohaterowie. Ta geograficzna i kulturowa mozaika przekłada się na różne wrażliwości, języki i style opowiadania.
Z drugiej strony ważna jest też różnorodność emocjonalna i tożsamościowa. W powieściach fantasy coraz częściej pojawiają się bohaterki, które nie tylko walczą mieczem, ale i przeżywają skomplikowane relacje romantyczne, nierzadko wymykające się prostym schematom. W obyczajowych narracjach młodzi ludzie konfrontują się z przeszłością rodziny, z sekretami, o których dorośli woleliby milczeć, i z własnym poczuciem inności. Dzięki temu literatura młodzieżowa nie ogranicza się do jednego dominującego modelu bohatera, ale - trochę jak dobre kino - oferuje wachlarz rozmaitych perspektyw, w których czytelnik może się przejrzeć albo po prostu je spokojnie obserwować.
Można też zauważyć, że coraz istotniejsza staje się warstwa językowa: autorzy odchodzą od przesadnie ugrzecznionych dialogów, dopuszczają potoczność, czasem slang, a czasem świadomie zderzają młodzieżowy sposób mówienia z podniosłym tonem fantasy. To mieszanina, która bywa szorstka, ale przez to bardziej wiarygodna. W efekcie to, co kiedyś traktowano jako ,,literaturę przejściową", dziś bywa po prostu pełnoprawną, współczesną prozą - tyle że z bohaterami w wieku, w którym wiele rzeczy dzieje się po raz pierwszy.
Jeśli interesuje Cię napięcie, tajemnice i dochodzenie do prawdy krok po kroku, naturalnym kolejnym krokiem może być sięgnięcie po kategorię Kryminał w księgarni editio.pl, gdzie motyw śledztwa i zagadki jest już w centrum opowieści.